Iran

Iran đã là nơi sinh sống của con người từ thời tiền sử và những khám phá gần đây bắt đầu cho thấy những dấu tích về các nền văn hóa thời kỳ sớm ở Iran, hàng thế kỷ trước khi những nền văn minh sớm nhất bắt đầu xuất hiện ở gần Lưỡng Hà. Sử ghi chép của Ba Tư (Iran) bắt đầu từ khoảng năm 3200 TCN ở nền văn minh Tiền-Elamite và tiếp tục với sự xuất hiện của người Aryan và sự thành lập Triều đại Medes, tiếp đó là Đế chế Achaemenid năm 546 TCN. Alexandros Đại đế đã chinh phạt Ba Tư năm 331 TCN, hai triều đại tiếp sau Parthia và Sassanid cùng với Achaemenid là những Đế chế tiền Hồi giáo vĩ đại nhất của Ba Tư.

Sau cuộc chinh phục Ba Tư của Hồi giáo, nước này trở thành trung tâm Thời đại Hoàng kim Hồi giáo, đặc biệt ở thế kỷ thứ IX và thế kỷ thứ XI. Thời kỳ Trung Đại là thời gian diễn ra nhiều sự kiện lớn trong vùng. Từ năm 1220, Ba Tư bị Đế quốc Mông Cổ dưới quyền Thành Cát Tư Hãn, tiếp đó là Timur xâm chiếm. Quốc gia Hồi giáo Shi'a Ba Tư đầu tiên được thành lập năm 1501 dưới Triều đại Safavid. Ba Tư dần trở thành nơi tranh giành của các cường quốc thuộc địa như Đế quốc Nga và Đế chế Anh.

Cùng với sự trỗi dậy của chủ nghĩa cộng sản và quá trình hiện đại hoá ở cuối thế kỷ XIX, mong ước thay đổi dẫn tới cuộc Cách mạng Hiến pháp Ba Tư năm 1905–1911. Năm 1921, Reza Shah Pahlavi tiến hành một cuộc đảo chính lật đổ Triều đình Qajar. Là người ủng hộ hiện đại hoá, Reza Shah đưa ra các kế hoạch phát triển công nghiệp, xây dựng đường sắt, và thành lập một hệ thống giáo dục quốc gia, nhưng sự cầm quyền độc tài của ông khiến nhiều người Iran bất mãn.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Anh và Liên Xô xâm chiếm Iran từ 25 tháng 8 đến 17 tháng 9 năm 1941, chủ yếu để bảo vệ các giếng dầu của Iran và hành lang hậu cần của họ. Khối Đồng Minh buộc Shah phải nhường ngôi cho con trai, Mohammad Reza Pahlavi, người họ hy vọng sẽ ủng hộ phe Đồng Minh hơn. Năm 1953, sau vụ quốc hữu hóa Công ty dầu mỏ Anh-Iran, Thủ tướng Mohammed Mossadegh tìm cách thuyết phục Shah rời khỏi Iran. Shah từ chối và cách chức vị Mossadegh nhưng không chấp nhận rời bỏ chức vụ, và khi ông ta rõ ràng bộc lộ ý định chiến đấu, Shah buộc phải sử dụng tới kế hoạch mà Anh/Mỹ đã trù tính trước cho ông, đôi khi kế hoạch cũng được gọi là "Chiến dịch Ajax", bay tới Baghdad rồi từ đó sang Rome, Italy.

Nhiều vụ phản kháng đông đảo nổ ra khắp nước. Những người ủng hộ và phản đối chế độ quân chủ đụng độ với nhau trên đường phố, khiến 300 người thiệt mạng. Quân đội can thiệp, xe tăng của những sư đoàn ủng hộ Shah bắn vào thủ đô và máy bay ném bom vào dinh Thủ tướng. Mossadegh đầu hàng và bị bắt ngày 19 tháng 8 năm 1953. Mossadegh bị xét xử tội phản quốc và bị kết án ba năm tù.

Triều đình Shah được tái lập, quyền lực được Anh và Mỹ trao vào tay Shah Mohammad Reza Pahlavi. Ông này ngày càng trở nên độc tài, đặc biệt vào cuối thập kỷ 1970. Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ phía Anh và Mỹ, triều đình Shah từ chối tiếp tục hiện đại hóa các ngành công nghiệp Iran, nhưng lại đàn áp phe đối lập trong tầng lớp tăng lữ Hồi giáo Shia và những người ủng hộ dân chủ.

Thập niên 1970, Ruhollah Khomeini chiếm được cảm tình của đa số dân Iran. Những người Hồi giáo, cộng sản và những người theo chủ nghĩa tự do tiến hành cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, triều đình Shah bỏ chạy khỏi đất nước, sau đó Khomeini lên nắm quyền lực. Cuộc trưng cầu ý dân vào tháng 3 năm 1979 thành lập một nhà nước cộng hòa Hồi giáo theo luật Hồi giáo và hiến pháp mới được ban hành trong cuộc trưng cầu ý dân vào tháng 12 năm 1979. Chính phủ đả kích phương Tây, nhất là Hoa Kỳ vì đã ủng hộ Shah. Quan hệ với phương Tây trở nên đặc biệt căng thẳng sau khi các sinh viên Iran bắt giữ các nhân viên Đại sứ quán Mỹ. Sau này, Iran tìm cách xuất khẩu cuộc cách mạng ra nước ngoài, ủng hộ các nhóm quân sự chống phương Tây như nhóm Hezbollah ở Liban. Từ năm 1980 đến năm 1988, Iran và Iraq lao vào một cuộc chiến đẫm máu Chiến tranh Iran - Iraq.

Ngày nay cuộc đấu tranh giữa những người theo đường lối cải cách và bảo thủ vẫn đang diễn ra thông qua các cuộc bầu cử chính trị, và là vấn đề trung tâm trong cuộc bầu cử tổng thống Iran 2005, kết quả Mahmoud Ahmadinejad thắng cử. Kết quả bầu cử đã bị tranh cãi rộng rãi, và dẫn đến các cuộc biểu tình rộng khắp, cả ở Iran và các thành phố lớn bên ngoài đất nước, tạo ra Cách mạng Xanh Iran.

Hassan Rouhani được bầu làm tổng thống vào ngày 15 tháng 6 năm 2013, sau khi đánh bại Mohammad Bagher Ghalibaf và bốn ứng cử viên khác. Chiến thắng của Rouhani đã cải thiện tương đối mối quan hệ của Iran với các quốc gia khác trong khu vực.

Một loạt các cuộc biểu tình xảy ra trên khắp Iran trong suốt hai năm 2017 và 2018. Ban đầu, các cuộc biểu tình được tổ chức nhằm phản đối giá cả sinh hoạt đắt đỏ, nhưng sau đó đã phát triển thành nhiều yêu cầu chính trị sâu rộng. Một số nhà phân tích cho rằng tình hình kinh tế vô cùng khó khăn là nguyên nhân thực sự của các cuộc biểu tình. Một số người khác khẳng định sự không hài lòng với nền độc tài thần quyền của Cộng hòa Hồi giáo Iran và mưu cầu về một nền dân chủ là nguyên nhân của tình trạng bất ổn.

Tháng 12 năm 2019, một loạt các cuộc biểu tình dân sự xảy ra ở nhiều thành phố trên khắp Iran, nhưng sau đó đã mở rộng để phản đối chế độ hiện tại ở Iran và Lãnh Tụ Tối cao Ali Khamenei. Các cuộc biểu tình bắt đầu vào tối ngày 15 tháng 11 và trong vòng vài giờ đã lan đến 21 thành phố khi các video về cuộc biểu tình bắt đầu lan truyền trên mạng. Hình ảnh về các cuộc biểu tình bạo lực đã được chia sẻ trên internet với các cuộc biểu tình đạt đến cấp độ quốc tế. Để ngăn chặn việc chia sẻ thông tin liên quan đến các cuộc biểu tình và cái chết của hàng trăm người biểu tình trên các nền tảng truyền thông xã hội, chính phủ đã chặn Internet trên toàn quốc, dẫn đến mất hoàn toàn kết nối Internet gần như toàn bộ khoảng sáu ngày. Dựa trên tường thuật của Tổ chức Ân xá Quốc tế và Đài phát thanh Farda, loạt cuộc biểu tình này có thể là bạo lực và nghiêm trọng nhất kể từ Cách mạng Iran năm 1979.

Chính phủ đã giết hại khoảng 1.500 công dân Iran tham gia cuộc biểu tình. Cuộc đàn áp của chính phủ đã gây ra phản ứng dữ dội từ những người biểu tình, họ đáp trả bằng việc phá hủy 731 ngân hàng chính phủ bao gồm ngân hàng trung ương Iran, các giáo đường Hồi giáo, xé các bảng quảng cáo chống Mỹ, và áp phích và tượng của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. 50 căn cứ quân sự của chính phủ cũng bị người biểu tình tấn công.

Năm 2020, tướng Qasem Soleimani của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), nhân vật quyền lực thứ hai tại Iran,đã bị Hoa Kỳ ám sát, làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước. Iran đã trả đũa nhắm vào các căn cứ không quân của Hoa Kỳ tại Iraq, đây là cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo lớn nhất từng nhắm vào người Mỹ; kết quả đã khiến 110 người bị chấn thương sọ não. Ngày 8 tháng 1, IRGC đã bắn hạ chuyến bay 752 của Ukraine International Airlines, khiến 176 dân thường thiệt mạng và dẫn đến các cuộc biểu tình trên toàn quốc. Một cuộc điều tra quốc tế đã buộc chính phủ Iran phải thừa nhận việc họ đã bắn hạ máy bay bằng tên lửa đất đối không sau ba ngày liên tục phủ nhận và gọi đó là "lỗi do con người".

Nhân vật theo đường lối cứng rắn Ebrahim Raisi đã thất bại trong cuộc đua tổng thống năm 2017, nhưng ông đã tái tranh cử vào năm 2021 và kế nhiệm Rouhani. Trong nhiệm kỳ của Raisi, Iran đã tăng cường làm giàu urani, cản trở các cuộc thanh tra quốc tế, gia nhập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) và BRICS, ủng hộ Nga trong cuộc xâm lược Ukraine và khôi phục quan hệ ngoại giao với Ả Rập Xê Út. Vào tháng 4 năm 2024, cuộc không kích của Israel vào lãnh sự quán Iran tại Damascus đã giết chết một chỉ huy của IRGC. Iran đã trả đũa bằng cách thực hiện các cuộc tấn công sử dụng máy bay không người lái (UAV), tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo; 9 quả tên lửa đã đánh trúng Israel. Đây là cuộc tấn công bằng máy bay không người lái lớn nhất trong lịch sử,, đồng thời cũng là cuộc tấn công tên lửa lớn nhất trong lịch sử Iran, là cuộc tấn công trực tiếp đầu tiên của nước này vào Israel và cũng là lần đầu tiên kể từ năm 1991 Israel bị tấn công trực tiếp bởi lực lượng của một quốc gia. Israel đã tiến hành một cuộc tấn công trả đũa khác trong cùng tháng. Vào tháng 5 năm 2024, Raisi thiệt mạng trong một vụ tai nạn trực thăng, và Iran đã tổ chức bầu cử tổng thống vào tháng 6, khi đó nhân vật theo phe cải cách và là cựu Bộ trưởng Bộ Y tế là Masoud Pezeshkian, đã đắc cử..

Ngày 1 tháng 10 năm 2024, Iran đã phóng 180 tên lửa đạn đạo vào Israel để trả đũa cho các vụ ám sát nhắm vào ba quan chức cấp cao của nước này là Ismail Haniyeh, Hassan Nasrallah và Abbas Nilforoushan. Ngày 27 tháng 10, Israel đã tấn công các địa điểm quân sự của Iran. Vào tháng 5 năm 2025, chính phủ Iran đã ra lệnh trục xuất hàng loạt khoảng 4 triệu người di cư và tị nạn Afghanistan đang sinh sống tại nước này.

Sự suy yếu của các đồng minh và lực lượng ủy nhiệm chủ chốt của Iran kể từ năm 2023 đã khiến chính phủ Iran rơi vào thế suy yếu và bị cô lập. Đầu năm 2025, Iran đã nhanh chóng thúc đẩy chương trình hạt nhân của mình.

Ngày 13 tháng 6 năm 2025, Israel đã tiến hành các cuộc không kích trên khắp Iran, nhắm vào các cơ sở hạt nhân và giết chết nhiều thành viên cấp cao trong giới lãnh đạo quân sự của Iran. Iran đã trả đũa bằng các cuộc tấn công tên lửa vào Israel, và sự thù địch đã dẫn đến một cuộc xung đột trực tiếp ngắn ngủi giữa hai quốc gia. Ngày 22 tháng 6, Hoa Kỳ đã tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran tại Fordow, Natanz và Isfahan; kết quả là Iran đã tấn công các căn cứ của Hoa Kỳ tại Qatar. Ngày 24 tháng 6, Israel và Iran đã đồng ý ngừng bắn.

Kể từ ngày 28 tháng 12 năm 2025, Iran đã trải qua các cuộc biểu tình quy mô lớn tại nhiều thành phố kêu gọi lật đổ chế độ Cộng hòa Hồi giáo, cuộc biểu tình này bùng phát do sự bất mãn của người dân trước cuộc khủng hoảng kinh tế đang diễn ra. Tính đến ngày 10 tháng 1 năm 2026, Iran International ước tính rằng có ít nhất 2.000 người biểu tình đã thiệt mạng chỉ trong vòng 48 giờ trước đó, trong khi internet thì bị phong tỏa, còn lực lượng an ninh chính phủ leo thang trong việc sử dụng vũ lực gây chết người để chống lại người biểu tình Iran trên toàn quốc.

Vào ngày 1 tháng 3 năm 2026, lãnh tụ tối cao của Iran Ali Khamenei bị ám sát. Đây là lúc cuộc chiến tranh Iran 2026 vừa bắt đầu.

Thành phố Piranshahr là nền văn minh lâu đời nhất của Iran với lịch sử 8000 năm.

Iran có chung biên giới với Azerbaijan (chiều dài: 432 km / 268 dặm) và Armenia (35 km / 22 dặm) ở phía tây bắc, với Biển Caspia ở phía bắc, Turkmenistan (992 km / 616 dặm) ở phía đông bắc, Pakistan (909 km / 565 dặm) và Afghanistan (936 km / 582 dặm) ở phía đông, Thổ Nhĩ Kỳ (499 km / 310 dặm) và Iraq (1.458 km / 906 dặm) ở phía tây, và cuối cùng giáp với Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam. Diện tích lãnh thổ Iran 1.648.000 km² ≈ 636.300 dặm vuông (Đất liền: 1.636.000 km² ≈631.663 mi², Nước: 12.000 km² ≈ 4.633 mi²), gần tương đương Alaska.

Lãnh thổ Iran phần lớn là các dãy núi lởm chởm chia tách các lưu vực và cao nguyên. Khu vực đông dân cư ở phía tây cũng là vùng nhiều đồi núi nhất với các dãy Caucasus, Zagros và Núi Alborz—trên núi Alborz có điểm cao nhất Iran, Chỏm Damavand cao 5.604 m (18.386 ft). Vùng phía đông phần lớn là các lưu vực sa mạc không có người ở như vùng nhiễm mặn Dasht-e Kavir, và một số hồ muối.

Những đồng bằng lớn duy nhất nằm dọc theo Biển Caspia và phía bắc Vịnh Ba Tư, nơi biên giới Iran chạy tới cửa sông Arvand (Shatt al-Arab). Những đồng bằng nhỏ, đứt quãng nằm dọc theo phần bờ biển còn lại của Vịnh Péc xích, Eo Hormuz và Biển Oman.

Khí hậu Iran phần lớn khô cằn hay bán khô cằn cho tới cận nhiệt đới ở dọc bờ biển Caspia. Ở rìa phía bắc đất nước (đồng bằng ven biển Caspia) nhiệt độ hầu như ở dưới không và khí hậu ẩm ướt quanh năm. Nhiệt độ mùa hè hiếm khi vượt quá 29°C (84°F). Lượng mưa hàng năm đạt 680 mm (26 in) ở vùng phía đông đồng bằng và hơn 1.700 mm (75 in) ở phía tây. Về phía tây, những khu dân cư tại các lưu vực núi Zagros thường có nhiệt độ thấp, khí hậu khắc nghiệt, tuyết rơi dày. Các lưu vực phía đông và trung tâm cũng có khí hậu khô cằn, lượng mưa chưa tới 200 mm (8 in) và có xen kẽ các sa mạc. Nhiệt độ trung bình mùa hè vượt quá 38 °C (100 °F). Các đồng bằng ven biển Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam Iran có mùa đông dịu, mùa hè rất nóng và ẩm. Lượng mưa hàng năm từ 135 đến 355 mm (6 to 14 in).

=== Hành pháp ===

Hệ thống chính trị Iran dựa trên Hiến pháp năm 1979. Chế độ ở Iran được đánh già là một chế độ phi dân chủ, thường xuyên đàn áp những người chỉ trích chính phủ, lãnh tụ tối cao và hạn chế nghiêm ngặt sự tham gia của các ứng cử viên trong các cuộc bầu cử cũng như các hình thức hoạt động chính trị khác. Tình hình nữ quyền ở Iran được mô tả là vô cùng tồi tệ và quyền trẻ em bị vi phạm nghiêm trọng, với nhiều tội phạm trẻ em bị xử tử ở Iran hơn bất kỳ nước nào khác trên thế giới. Hoạt động tình dục cùng giới bị cấm và có thể bị phạt tử hình. Từ thập niên 2000, Iran bị áp các lệnh trừng phạt quốc tế vì chương trình hạt nhân của Iran.

Lãnh tụ Tối cao chịu trách nhiệm hoạch định và giám sát "các chính sách chung của Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran". Lãnh tụ tối cao là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, kiểm soát tình báo quân đội và các hoạt động an ninh; và có độc quyền tuyên chiến. Lãnh tụ tối cao bổ nhiệm bổ nhiệm các lãnh đạo tư pháp, mạng lưới phát thanh, truyền hình nhà nước, chỉ huy cảnh sát và các lực lượng quân đội cùng sáu trong số 12 thành viên Hội đồng Giám hộ. Hội đồng Chuyên gia bầu và bãi nhiệm Lãnh tụ Tối cao. Hội đồng Chuyên gia chịu trách nhiệm giám sát Lãnh tụ tối cao thi hành các trách nhiệm theo pháp luật.

Tổng thống là người đứng đầu chính phủ chức danh cao thứ hai sau Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ bốn năm. Ứng cử viên tổng thống phải được Hội đồng Giám hộ phê duyệt. Tổng thống có nhiệm vụ thi hành Hiến pháp và thực hiện quyền hành pháp, trừ những việc liên quan trực tiếp tới Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống bổ nhiệm, giám sát Hội đồng Bộ trưởng, phối hợp các quyết định của chính phủ, và lựa chọn các chính sách để đưa ra trước Quốc hội. Tám phó tổng thống và nội các gồm 21 bộ trưởng phục vụ dưới quyền Tổng thống, đều phải được Quốc hội phê chuẩn. Thông thường Tổng thống phải tham khảo ý kiến của Lãnh tụ Tối cao trước khi bổ nhiệm bộ trưởng tình báo, bộ trưởng quốc phòng đó để Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm.

Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo là cơ quan lập pháp đơn viện, gồm 290 thành viên được bầu với nhiệm kỳ bốn năm. Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo có nhiệm vụ làm luật, phê chuẩn điều ước quốc tế, và thông qua ngân sách nhà nước. Ứng cử viên thành viên Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo phải được Hội đồng Giám hộ phê duyệt.

Lãnh tụ tối cao bổ nhiệm người đứng đầu hệ thống tư pháp, và người này bổ nhiệm lãnh đạo các Tòa án tối cao và các trưởng công tố. Hệ thống tư pháp gồm các tòa án công chúng để xử các vụ dân sự và tội phạm, các "tòa án cách mạng" xử một số loại hành vi, như tội xâm phạm an ninh quốc gia. Quyết định của tòa án cách mạng là cuối cùng và không thể bị kháng cáo. Tòa án Tăng lữ Đặc biệt xử lý các vụ tội phạm được cho là do các tăng lữ thực hiện, dù cũng xử cả các vụ liên quan tới người thế tục. Các chức năng của Tòa án Tăng lữ Đặc biệt độc lập với cơ cấu tòa án thông thường và chỉ tuân theo Lãnh tụ tối cao. Những phán xử của tòa này là tối cao và không được tái thẩm.

Hội đồng Giám hộ gồm 12 thành viên, sáu thành viên do Lãnh tụ Tối cao bổ nhiệm, sáu thành viên do Quốc hội bầu ra trong số luật gia do Bộ trưởng tư pháp đề cử (cũng do Lãnh tụ tối cao chỉ định). Hội đồng Giám hộ có nhiệm vụ giải thích hiến pháp và có thể phủ quyết luật của Quốc hội. Nếu luật trái với hiến pháp hay Sharia thì sẽ được trả lại cho Quốc hội sửa đổi. Trong một lần thi hành quyền lực của mình, Hội đồng đã gây tranh cãi khi căn cứ trên một cách hiểu hẹp của hiến pháp Iran, phủ quyết các ứng cử viên Quốc hội.

Hội đồng Chuyên gia họp một tuần mỗi năm, gồm 86 tăng lữ "đạo đức và thông thái" được bầu bởi những người trưởng thành có quyền bầu cử với nhiệm kỳ tám năm. Tương tự như các cuộc bầu cử tổng thống và Quốc hội, Hội đồng Giám hộ là cơ quan xác nhận tư cách của ứng cử viên thành viên Hội đồng Chuyên gia. Hội đồng Chuyên gia có nhiệm vụ bầu, bãi nhiệm Lãnh tụ Tối cao. Tuy nhiên, Hội đồng Chuyên gia chưa từng phản đối bất kỳ một quyết định nào của Lãnh tụ tối cao.

Hội đồng phân định lợi ích quốc gia có quyền giải quyết tranh chấp giữa Quốc hội và Hội đồng Giám hộ và cũng là một cơ quan tư vấn của Lãnh tụ tối cao, biến nó trở thành một trong những cơ quan nắm nhiều quyền lực chính phủ nhất trong nước.

Các hội đồng địa phương được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ 4 năm tại mọi thành phố và làng mạc ở Iran. Theo điều 7, Hiến pháp Iran, các hội đồng địa phương đó cùng với Quốc hội là những "tổ chức đưa ra quyết định và hành chính của quốc gia". Đoạn này của hiến pháp không được áp dụng cho tới tận năm 1999 khi các cuộc bầu cử hội đồng địa phương đầu tiên được tổ chức trên khắp đất nước. Các hội đồng có nhiều trách nhiệm, gồm bầu cử thị trưởng, giám sát các hoạt động tại khu vực; nghiên cứu xã hội, văn hoá, giáo dục, sức khoẻ, kinh tế và những yêu cầu chăm sóc xã hội bên trong khu vực của mình; đặt kế hoạch và phối hợp hành động với quốc gia trong việc thi hành các chương trình xã hội, kinh tế, xây dựng, văn hoá, giáo dục và các chương trình an sinh khác.

Iran được chia thành năm khu vực với 31 tỉnh (Ostān), mỗi tỉnh được cai quản bởi một tỉnh trưởng được chỉ định (Ostāndār). Các tỉnh được chia thành các hạt (šahrestān), các quận (baxš) và các tiểu huyện (dehestā).

Iran có quan hệ ngoại giao với 165 quốc gia. Sau năm 1979, Iran cắt đứt quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ và ngừng công nhận Israel. Iran có mối quan hệ đối địch với Ả Rập Xê Út do những khác biệt về hệ tư tưởng chính trị. Iran và Thổ Nhĩ Kỳ đã tham gia vào các cuộc xung đột ủy nhiệm hiện đại như tại Syria, Libya và Nam Kavkaz. Tuy nhiên, họ cũng chia sẻ những lợi ích chung, chẳng hạn như vấn đề chủ nghĩa ly khai của người Kurd và cuộc khủng hoảng ngoại giao Qatar. Iran có mối quan hệ thân thiết và bền chặt với Tajikistan.

Iran đã thành lập Trục Kháng chiến (Axis of Resistance), một liên minh gồm các chủ thể cam kết chống lại ảnh hưởng của Hoa Kỳ và Israel trong khu vực. Các thành viên đáng chú ý nhất trong liên minh này bao gồm Hezbollah tại Liban, Phong trào Kháng chiến Hồi giáo và Các Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) tại Iraq, và phong trào Houthi tại Yemen. Đôi khi liên minh này bao gồm cả Hamas và nhiều nhóm chiến binh Palestine khác. Iran có quan hệ kinh tế sâu sắc và liên minh với các nước Iraq, Liban, và từng có quan hệ như vậy với Syria, quốc gia từng được mô tả là "đồng minh thân cận nhất" của Iran. Vào tháng 12 năm 2024, sự sụp đổ của chế độ Assad tại Syria, một đồng minh thân cận của Iran, là một thất bại nặng nề đối với ảnh hưởng chính trị của Iran trong khu vực. Nga là một đối tác thương mại quan trọng, đặc biệt liên quan đến trữ lượng dầu mỏ dư thừa của nước này. Cả hai chia sẻ mối quan hệ liên minh kinh tế và quân sự chặt chẽ và đều chịu sự trừng phạt nặng nề từ các quốc gia phương Tây. Iran là quốc gia duy nhất ở Tây Á được mời gia nhập CSTO, tổ chức hiệp ước quốc tế do Nga đứng đầu tương tự như NATO.

Quan hệ giữa Iran và Trung Quốc rất mạnh mẽ về mặt kinh tế. Năm 2021, Iran và Trung Quốc ký kết thỏa thuận hợp tác 25 năm nhằm tăng cường quan hệ song phương và bao gồm các thành phần "chính trị, chiến lược và kinh tế". Quan hệ Iran-Trung Quốc bắt nguồn từ ít nhất năm 200 TCN và có thể còn sớm hơn thế. Iran là một trong số ít các quốc gia trên thế giới có mối quan hệ tốt đẹp với cả Bắc Triều Tiên và Hàn Quốc. Iran là thành viên của hàng chục tổ chức quốc tế, bao gồm G-15, G-24, G-77, IAEA, IBRD, IDA, NAM, IDB, IFC, ILO, IMF, IMO, Interpol, OIC, OPEC, WHO và LHQ, và hiện có tư cách quan sát viên tại WTO.

Lực lượng Vũ trang Cộng hòa Hồi giáo Iran là lực lượng quân sự thống nhất của Iran, gồm Quân đội Cộng hòa Hồi giáo Iran, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và Bộ Tư lệnh Cảnh sát Cộng hòa Hồi giáo Iran. Quân đội gồm các quân chủng Lục quân, Lực lượng Phòng không, Không quân và Hải quân. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo gồm các nhánh Lục quân, Lực lượng Hàng không Vũ trụ, Hải quân, Lực lượng Quds và Basij. Bộ Tư lệnh Cảnh sát đóng vai trò hiến binh. Quân đội có nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, trong khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo phụ trách bảo vệ chế độ Cộng hòa Hồi giáo, chống đảo chính và trấn áp nội loạn. Năm 2019, Hoa Kỳ chính thức liệt Vệ binh Cách mạng Hồi giáo vào danh sách tổ chức khủng bố nước ngoài, lần đầu tiên một thành phần của một nước ngoài bị Hoa Kỳ chỉ định là tổ chức khủng bố. Kể từ năm 1925, tất cả công dân nam 18 tuổi phải thực hiện nghĩa vụ quân sự khoảng 14 tháng trong IRIAF hoặc IRGC.

Iran có hơn 610.000 quân nhân tại ngũ và khoảng 350.000 quân nhân dự bị, tổng cộng hơn 1 triệu người, một trong những tỷ lệ công dân được huấn luyện quân sự cao nhất thế giới. Basij, một lực lượng dân quân tự nguyện bán quân sự thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, có hơn 20 triệu thành viên, 600.000 người sẵn sàng được triệu tập ngay lập tức, 300.000 quân dự bị và một triệu người có thể được huy động khi cần thiết. Faraja, lực lượng cảnh sát mặc sắc phục của Iran, có hơn 260.000 nhân sự thường trực. Hầu hết các tổ chức thống kê không tính Basij và Faraja vào báo cáo xếp hạng của họ.

Iran đứng thứ 7 về số lượng quân nhân tại ngũ và thứ 9 về quy mô của cả lực lượng lục quân và lực lượng thiết giáp. Các lực lượng vũ trang của Iran lớn nhất Tây Á và sở hữu hạm đội Không quân Lục quân lớn nhất ở Trung Đông. Iran nằm trong top 15 quốc gia về ngân sách quân sự. Năm 2021, chi tiêu quân sự của nước này tăng lần đầu tiên sau 4 năm, lên 24,6 tỷ USD, chiếm 2,3% GDP quốc gia. Ngân sách cho IRGC chiếm 34% tổng chi tiêu quân sự của Iran năm 2021.

Kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo, để vượt qua các lệnh cấm vận nước ngoài, Iran đã phát triển một nền công nghiệp quân sự nội địa có khả năng sản xuất xe tăng, xe bọc thép chở quân, tên lửa, tàu ngầm, tàu khu trục tên lửa, hệ thống radar, trực thăng, tàu hải quân và máy bay chiến đấu nội địa. Các thông báo chính thức đã nhấn mạnh sự phát triển của vũ khí tiên tiến, đặc biệt là trong lĩnh vực tên lửa. Do đó, Iran sở hữu kho tên lửa đạn đạo lớn nhất và đa dạng nhất ở Trung Đông và là quốc gia thứ 5 trên thế giới sở hữu công nghệ tên lửa siêu vượt âm. Iran thiết kế và sản xuất nhiều loại máy bay không người lái (UAV). Đây là một trong năm quốc gia trên thế giới có năng lực chiến tranh mạng và được xác định là "một trong những người chơi tích cực nhất trên trường mạng quốc tế".

Sau việc Nga mua máy bay không người lái của Iran trong cuộc xâm lược Ukraina, vào tháng 11 năm 2023, IRIAF đã hoàn tất các thỏa thuận để mua máy bay chiến đấu Sukhoi Su-35, trực thăng tấn công Mil Mi-28, các hệ thống phòng không và tên lửa của Nga. Hải quân Iran đã có các cuộc tập trận chung với Nga và Trung Quốc.

Chương trình hạt nhân của Iran bắt nguồn từ những năm 1950. Iran đã khôi phục chương trình này sau cuộc cách mạng Hồi giáo, và chu trình nhiên liệu hạt nhân mở rộng của nước này, bao gồm cả năng lực làm giàu urani, đã trở thành chủ đề của các cuộc đàm phán quốc tế căng thẳng và các sắc lệnh trừng phạt. Nhiều quốc gia đã bày tỏ lo ngại rằng Iran có thể chuyển hướng công nghệ hạt nhân dân sự sang một chương trình vũ khí. Năm 2015, Iran và nhóm P5+1 đã đồng ý với Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA), nhằm mục đích chấm dứt các lệnh trừng phạt kinh tế để đổi lấy việc hạn chế sản xuất urani làm giàu.

Tuy nhiên, vào năm 2018, Hoa Kỳ dưới thời chính quyền Trump đã rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt các lệnh trừng phạt. Điều này đã vấp phải sự phản đối từ phía Iran và các thành viên khác của nhóm P5+1. Một năm sau, Iran bắt đầu giảm bớt sự tuân thủ. Đến năm 2020, Iran tuyên bố sẽ không còn tuân thủ bất kỳ giới hạn nào được đặt ra bởi thỏa thuận.

Tiến trình kể từ đó đã đưa Iran đến trạng thái ngưỡng hạt nhân (nuclear threshold status). Tính đến tháng 11 năm 2023, Iran đã làm giàu urani lên đến mức 60% hàm lượng phân hạch, gần đạt cấp độ vũ khí. Một số nhà phân tích đã coi Iran là một cường quốc hạt nhân trên thực tế.

Chính phủ Iran bị nhiều tổ chức quốc tế và chính phủ nước ngoài lên án vì vi phạm nhân quyền. Chính phủ thường xuyên đàn áp và bắt giữ những người chỉ trích chính phủ. Luật pháp Iran không công nhận các xu hướng tính dục khác nhau. Hoạt động tình dục cùng giới bị cấm và có thể bị phạt tử hình. Hình phạt tử hình được áp dụng tại Iran, và theo BBC, Iran "thực hiện nhiều vụ hành quyết hơn bất kỳ nước nào khác, ngoại trừ Trung Quốc". Báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc Javaid Rehman đã báo cáo về tình trạng phân biệt đối xử đối với một số nhóm dân tộc thiểu số tại Iran. Một nhóm các chuyên gia LHQ năm 2022 đã hối thúc Iran chấm dứt việc "đàn áp có hệ thống" đối với các nhóm tôn giáo thiểu số, nói thêm rằng các tín đồ Baháʼí giáo đã bị bắt giữ, bị cấm vào đại học hoặc bị phá hủy nhà cửa. Năm 2024, một cuộc điều tra của Báo cáo viên đặc biệt LHQ kết luận rằng Iran đã phạm tội diệt chủng đối với các nhóm thiểu số chính trị và tôn giáo trong các vụ thảm sát 1981–1982 và các vụ hành quyết hàng loạt năm 1988.

Kiểm duyệt tại Iran được xếp hạng vào nhóm cực đoan nhất trên toàn thế giới. Iran kiểm duyệt internet nghiêm ngặt, với việc chính phủ liên tục chặn các mạng xã hội và các trang web khác. Kể từ tháng 1 năm 2021, chính quyền đã chặn một số nền tảng mạng xã hội.

Kết quả bầu cử năm 2006 đã gây tranh cãi rộng rãi, dẫn đến các cuộc biểu tình. Các cuộc biểu tình Iran 2017–18 đã lan rộng khắp đất nước để phản ứng lại tình hình kinh tế và chính trị. Đã có xác nhận chính thức rằng hàng nghìn người biểu tình bị bắt giữ. Các cuộc biểu tình Iran 2019–20 bắt đầu vào ngày 15 tháng 11 tại Ahvaz, và lan rộng khắp cả nước sau khi chính phủ thông báo tăng giá nhiên liệu lên tới 300%. Việc ngắt kết nối Internet hoàn toàn kéo dài một tuần đã đánh dấu một trong những đợt cắt Internet nghiêm trọng nhất ở bất kỳ quốc gia nào, và là cuộc đàn áp đẫm máu nhất của chính phủ đối với người biểu tình. Hàng chục nghìn người đã bị bắt và hàng trăm người đã bị giết chỉ trong vài ngày theo nhiều quan sát viên quốc tế, bao gồm Tổ chức Ân xá Quốc tế.

Chuyến bay 752 của Ukraine International Airlines là một chuyến bay hành khách dân sự quốc tế theo lịch trình từ Tehran đến Kyiv, được khai thác bởi Ukraine International Airlines. Vào ngày 8 tháng 1 năm 2020, chiếc Boeing 737–800 thực hiện lộ trình này đã bị IRGC bắn hạ ngay sau khi cất cánh, giết chết tất cả 176 người trên máy bay và dẫn đến các cuộc biểu tình. Một cuộc điều tra quốc tế đã dẫn đến việc chính phủ thừa nhận việc bắn hạ, gọi đó là "lỗi con người". Các cuộc biểu tình chống chính phủ tiếp theo bắt đầu vào ngày 16 tháng 9 năm 2022 sau khi một phụ nữ tên là Mahsa Amini qua đời khi bị cảnh sát giam giữ sau khi bị bắt bởi Tuần tra Hướng dẫn (Guidance Patrol), thường được biết đến với tên gọi là "cảnh sát đạo đức". Cuộc đàn áp của chính phủ đối với các cuộc biểu tình đã được LHQ mô tả là tội ác chống lại loài người.

Tính đến năm 2024, Iran là nền kinh tế lớn thứ 19 trên thế giới (tính theo PPP - Sức mua tương đương). Đây là một nền kinh tế hỗn hợp bao gồm kế hoạch hóa tập trung, sở hữu nhà nước đối với dầu mỏ và các doanh nghiệp lớn khác, nông nghiệp làng xã, cùng các hoạt động kinh doanh thương mại và dịch vụ tư nhân quy mô nhỏ. Dịch vụ đóng góp tỷ trọng lớn nhất vào cơ cấu GDP, tiếp theo là công nghiệp (khai khoáng và sản xuất) và nông nghiệp. Những trụ cột đặc trưng của nền kinh tế này bao gồm lĩnh vực hydrocacbon, công nghiệp chế tạo và dịch vụ tài chính.. Với 10% trữ lượng dầu mỏ và 15% trữ lượng khí đốt của thế giới, Iran là một siêu cường năng lượng. Hơn 40 ngành công nghiệp đang tham gia trực tiếp vào Sở giao dịch chứng khoán Tehran.

Tehran là đầu tàu kinh tế của Iran. Khoảng 30% lực lượng lao động khu vực công và 45% các công ty công nghiệp lớn của Iran đặt tại đây, và một nửa số nhân viên của các công ty này làm việc cho chính phủ. Ngân hàng Trung ương Iran chịu trách nhiệm phát triển và duy trì tiền tệ chính của đất nước, là đồng rial Iran. Chính phủ không công nhận các công đoàn ngoại trừ các hội đồng lao động Hồi giáo, vốn phải chịu sự phê duyệt của người sử dụng lao động và các cơ quan an ninh. Iran là quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng thu nhập cơ bản quốc gia vào mùa thu năm 2010. Tỷ lệ thất nghiệp ở mức 9% vào năm 2022.

Thâm hụt ngân sách là một vấn đề triền miên, chủ yếu do các khoản trợ cấp lớn của nhà nước, bao gồm trợ cấp thực phẩm và đặc biệt là trợ cấp xăng dầu, tổng cộng lên tới 100 tỷ USD chỉ tính riêng các khoản trợ cấp năng lượng vào năm 2022. Năm 2010, kế hoạch cải cách kinh tế là cắt giảm trợ cấp dần dần và thay thế bằng hỗ trợ xã hội có mục tiêu. Mục tiêu là chuyển dịch sang giá cả thị trường tự do, tăng năng suất và công bằng xã hội. Chính quyền tiếp tục cải cách và cho biết sẽ đa dạng hóa nền kinh tế vốn phụ thuộc vào dầu mỏ. Iran đã phát triển ngành công nghiệp công nghệ sinh học, công nghệ nano và dược phẩm. Chính phủ cũng đang tiến hành tư nhân hóa các ngành công nghiệp.

Iran sở hữu các ngành công nghiệp sản xuất hàng đầu Trung Đông về ô tô, giao thông vận tải, vật liệu xây dựng, thiết bị gia dụng, thực phẩm và hàng nông sản, khí tài quân sự, dược phẩm, công nghệ thông tin và hóa dầu. Nước này nằm trong nhóm 5 quốc gia sản xuất hàng đầu thế giới về các sản phẩm mơ, anh đào, dưa chuột, dưa chuột bao tử, chà là, sung, hạt dẻ cười, mộc qua, quả óc chó, kiwi và dưa hấu. Các lệnh trừng phạt quốc tế chống lại Iran đã gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế. Iran là một trong ba quốc gia chưa phê chuẩn Hiệp định Paris về hạn chế biến đổi khí hậu, mặc dù các học giả cho rằng điều này sẽ tốt cho đất nước.

Iran chịu tình trạng lạm phát cao và đặc biệt là giá thực phẩm tăng vọt. Một yếu tố đóng góp chính vào tình trạng lạm phát này là sự tham gia của IRGC (Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo) vào nền kinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và thực phẩm, ngoài ra còn do chi tiêu đáng kể dành cho "Trục Kháng chiến" (Axis of Resistance) làm gia tăng thâm hụt công.

Ngành du lịch của Iran đã tăng trưởng nhanh chóng trước đại dịch COVID-19, đạt gần 9 triệu lượt khách quốc tế vào năm 2019, trở thành điểm đến du lịch có tốc độ tăng trưởng nhanh thứ ba thế giới.Năm 2022, ngành này đã mở rộng tỷ trọng đóng góp lên đến 5% tổng quy mô nền kinh tế. Du lịch Iran đã chứng kiến mức tăng trưởng 43% trong năm 2023, trong năm nước này đã thu hút 6 triệu lượt khách quốc tế. Chính phủ đã bãi bỏ yêu cầu thị thực đối với 60 quốc gia tính đến năm 2023.

98% các chuyến đi của khách nước ngoài tới Iran là nhằm mục đích nghỉ dưỡng, trong khi chỉ 2% là vì mục đích công tác, cho thấy sức hấp dẫn của quốc gia này như một điểm đến du lịch. Bên cạnh thủ đô, các điểm du lịch nổi tiếng nhất là Isfahan, Shiraz và Mashhad. Lượng du khách từ các quốc gia Tây Á khác đã tăng 31% trong bảy tháng đầu năm 2023. Du lịch nội địa của Iran thuộc hàng lớn nhất thế giới; du khách Iran đã chi tiêu 33 tỷ USD chỉ riêng trong năm 2021. Iran dự kiến đầu tư tổng cộng 32 tỷ USD vào lĩnh vực du lịch đến năm 2026.

Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 16 trên thế giới, trong đó IKCO là hãng xe lớn nhất tại khu vực Trung Đông, Trung Á và Bắc Phi. Năm 2024, Iran xếp thứ 16 trong lĩnh vực sản xuất ô tô toàn cầu, xếp trên Anh, Ý và Nga. Nước này đã chế tạo được 1,188 triệu chiếc ô tô trong năm 2023, đạt mức tăng trưởng 12% so với các năm trước đó. Iran xuất khẩu ô tô sang các quốc gia như Venezuela, Nga và Belarus. Từ năm 2008 đến 2009, Iran đã có bước nhảy vọt từ vị trí thứ 69 lên vị trí thứ 28 về tốc độ tăng trưởng sản xuất công nghiệp hàng năm

Các nhà thầu Iran đã thắng nhiều gói thầu quốc tế trong các lĩnh vực xây dựng khác nhau như đập, cầu, đường bộ, tòa nhà, đường sắt, phát điện, cũng như các ngành công nghiệp khí đốt, dầu mỏ và hóa dầu. Năm 2011, khoảng 66 công ty công nghiệp của Iran đang thực hiện các dự án tại 27 quốc gia. Iran đã xuất khẩu các dịch vụ kỹ thuật và công trình trị giá hơn 20 tỷ USD trong giai đoạn 2001–2011. Sự sẵn có của nguồn nguyên liệu thô trong nước, trữ lượng khoáng sản phong phú và nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm đều đóng vai trò quan trọng trong việc thắng thầu.

Ngành công nghiệp ô tô của Iran là ngành công nghiệp năng động thứ hai của Iran, sau ngành công nghiệp dầu khí. ITMCO là nhà sản xuất máy kéo lớn nhất ở Trung Đông. Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 12 trên thế giới. 45% các công ty công nghiệp lớn nằm tại Tehran, và gần một nửa số nhân công của họ làm việc cho chính phủ. Các hợp tác xã do chính phủ bảo trợ và các hộ kinh doanh tại chợ bazaar là hai lực lượng chính nắm giữ ngành bán lẻ Iran. Đại đa số thực phẩm được tiêu thụ qua kênh chợ đường phố, với mức giá được ấn định bởi Cục Thống kê.

Xây dựng là một trong những lĩnh vực quan trọng nhất tại Iran. Doanh thu hàng năm của ngành xây dựng lên tới 38,4 tỷ USD. Ngân hàng Trung ương Iran cho biết 70% người dân Iran sở hữu nhà ở, với một lượng lớn tiền nhàn rỗi đang đổ vào thị trường nhà đất. Iran được xếp trong nhóm 15 quốc gia có trữ lượng khoáng sản lớn nhất trên thế giới. Iran hiện đã đạt được tự chủ trong việc thiết kế, xây dựng và vận hành các đập nước và nhà máy điện. Iran là một trong sáu quốc gia trên thế giới sản xuất được tuabin chạy bằng khí và hơi nước.

Iran được đánh giá là một siêu cường năng lượng, trong đó dầu mỏ đóng vai trò then chốt. Tính đến năm 2023, Iran sản xuất 4% lượng dầu thô toàn cầu (3,6 triệu thùng hay 570.000 m³ mỗi ngày), tạo ra 36 tỷ USD doanh thu xuất khẩu và là nguồn thu ngoại tệ chính của đất nước.

Trữ lượng dầu và khí đốt của Iran ước tính đạt 1,2 nghìn tỷ thùng; nước này nắm giữ 10% trữ lượng dầu và 15% trữ lượng khí đốt của thế giới. Iran đứng thứ 3 thế giới về trữ lượng dầu mỏ và là nhà xuất khẩu dầu mỏ lớn thứ 2 trong OPEC. Iran cũng sở hữu trữ lượng khí đốt lớn thứ 2 và sản lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ 3 toàn cầu. Năm 2019, Iran đã phát hiện một mỏ dầu ở miền nam với trữ lượng 50 tỷ thùng.

Vào tháng 4 năm 2024, NIOC (Công ty Dầu khí Quốc gia Iran) đã phát hiện 10 mỏ dầu đá phiến khổng lồ, với tổng trữ lượng 2,6 tỷ thùng.

Iran tự sản xuất 60–70% thiết bị công nghiệp trong nước, bao gồm tua-bin, máy bơm, chất xúc tác, thiết bị lọc dầu, tàu chở dầu, giàn khoan, giàn khoan ngoài khơi, tháp, đường ống và các thiết bị thăm dò. Năm 2004, Iran đã khánh thành các nhà máy điện gió và địa nhiệt đầu tiên, và nhà máy nhiệt mặt trời đầu tiên bắt đầu hoạt động vào năm 2009. Iran là quốc gia thứ ba trên thế giới phát triển được công nghệ GTL (biến khí thành lỏng).

Các xu hướng nhân khẩu học và quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa đã khiến nhu cầu điện năng tăng 8% mỗi năm. Mục tiêu của chính phủ về việc đạt công suất lắp đặt 53 GW vào năm 2010 dự kiến đạt được thông qua việc đưa vào vận hành các nhà máy điện khí mới, cũng như bổ sung năng lực thủy điện và điện hạt nhân. Nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Iran đã đi vào hoạt động năm 2011.

Mặc dù là một siêu cường năng lượng, tính đến giai đoạn 2024–2025, Iran vẫn phải chịu đựng một cuộc khủng hoảng năng lượng, biểu hiện qua nhiều đợt mất điện diện rộng.