México

Tên gọi trong tiếng Tây Ban Nha của Mê-hi-cô là México. Trong tiếng Tây Ban Nha tên gọi này được phát âm là /ˈmexiko/ (Mê-khi-cô). Chữ x trong México trong tiếng Tây Ban Nha không được phát âm là /s/ giống như chữ x của tiếng Việt mà phát âm là /x/. Phụ âm /x/ cũng có tồn tại trong tiếng Việt, trong tiếng Việt âm này được ghi bằng chữ cái ghép đôi kh.

Tên gọi México bắt nguồn từ kinh đô của Đế chế Aztec vĩ đại với cái tên Mexico-Tenochtitlan, mà tên kinh đô này lại được đặt theo một tên gọi khác của dân tộc Aztec, dân tộc Mexica. Theo thần thoại Aztec cổ, một vị thần đã chỉ cho người dân bộ tộc địa điểm xây dựng kinh đô mới là nơi có một con đại bàng mang trong miệng một con rắn và đậu xuống cành cây xương rồng. Đó chính là một địa điểm nằm giữa hồ Texcoco và tại đó, người Aztec đã xây dựng nên một thành phố rộng lớn. Hình ảnh này được miêu tả trong trang đầu của cuốn kinh thư Mendoza, một cuốn sách kể về lịch sử của người Aztec và ngày nay xuất hiện trên quốc kỳ và quốc huy của Mexico.

Tên chính thức của Mexico là Hợp chúng quốc Mexico (tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos). Lân bang phương bắc của Mexico có tên chính thức là Hợp chúng quốc Mỹ (tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos de América). Mexico cũng có Hợp chúng quốc trong tên chính thức là vì tên gọi chính thức của Mexico đã được cố ý đặt phỏng theo tên gọi chính thức của nước Mỹ.

Tên gọi Hợp chúng quốc Mexico được sử dụng lần đầu tiên trong bản hiến pháp của Mexico năm 1824. Trước khi có tên gọi chính thức là Hợp chúng quốc Mexico, nước này đã từng có một số tên gọi khác kể từ khi thành lập như Đế quốc Thứ nhất Mexico, Đế quốc Thứ hai Mexico, Cộng hòa Mexico trước khi có tên gọi cuối cùng như ngày nay.

Từ Hán-Việt của Mexico là Mễ Tây Cơ (米西基), hoặc nói tắt là Mễ. Ở Việt Nam từ ngữ này đã lỗi thời, nhưng hiện nay từ Mễ vẫn được dùng trong cộng đồng Mỹ gốc Việt để nói về Mexico (ví dụ: nước Mễ, người Mễ).

=== Thời kỳ Tiền Colombo ===

Dấu vết cổ xưa nhất về con người được tìm thấy tại thung lũng Mexico là một bãi lửa trại được xác định có niên đại khoảng 21.000 năm trước. Trong hàng ngàn năm, người da đỏ ở Mexico đã sinh sống như những cộng đồng chuyên về săn bắn. Khoảng 9.000 năm trước, họ đã bắt đầu canh tác ngô và khởi đầu một cuộc cách mạng trong nông nghiệp, dẫn đến sự thành lập hàng loạt những quốc gia có trình độ phát triển cao và đạt được nhiều thành tựu to lớn về nhiều mặt, tiêu biểu là các quốc gia của người Maya và người Aztec. Họ đã đạt được nhiều thành tựu lớn về chữ viết, toán học, thiên văn học, nghệ thuật và kiến trúc... Những công trình tiêu biểu cho các nền văn hóa tiền Colombo này là các kim tự tháp, tiêu biểu như quần thể kim tự tháp tại Chichen Itza. Đế chế Aztec đã xây dựng nên một quốc gia hùng mạnh với thủ đô đặt tại Tenochtitlan, nay là thành phố Mexico.

Năm 1519, người Tây Ban Nha xâm lược các quốc gia của người da đỏ tại Mexico. Năm 1521, thành phố Tenochtitlan bị chiếm đóng và phá hủy, đánh dấu sự chấm dứt của đế chế Aztec trên bản đồ thế giới. Người dân bản địa lần lượt bị bắt làm nô lệ hoặc bị tàn sát rất dã man, đồng thời bên cạnh đó là sự phá hủy vô cùng to lớn của người Tây Ban Nha đối với gia tài văn hóa truyền thống của họ. Năm 1535, Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha được thành lập tại Mexico và một số vùng lân cận. Đây là thuộc địa đầu tiên và lớn nhất của người Tây Ban Nha tại Tân thế giới và đã đem lại một nguồn của cải dồi dào cho chính quốc thông qua sự cướp bóc tài nguyên và nô lệ tại đây.

Gần 300 năm sau khi trở thành thuộc địa của Đế quốc Tây Ban Nha, vào năm 1810, một mục sư người México là Miguel Hidalgo y Costilla đã tuyên bố nền độc lập cho México. Tiếp theo đó là một cuộc chiến tranh kéo dài của nhân dân México chống lại quân đội Tây Ban Nha cho đến năm 1821, México chính thức giành được độc lập. Đệ nhất đế chế México được hình thành trong một thời gian ngắn ngủi, bao gồm toàn bộ lãnh thổ của nước Mexico ngày nay, toàn bộ khu vực Trung Mỹ (trừ Panama và Belize), các bang miền tây và miền nam Hoa Kỳ (California, Nevada, Utah, Arizona, New Mexico, Texas). Agustin de Iturbide tự xưng là hoàng đế của Đế quốc Thứ nhất nhưng bị các lực lượng cộng hòa lật đổ hai năm sau đó. Các tỉnh ở Trung Mỹ tách ra độc lập năm 1823 và thành lập nên nước Cộng hòa Liên bang Trung Mỹ, nhưng về sau bị vỡ vụn ra nhiều quốc gia độc lập nhỏ hơn.

Bốn thập kỉ sau khi giành được quyền độc lập, đất nước México vẫn đầy các xung đột do sự đối đầu giữa những người tự do và bảo thủ tại nước này. Tướng Antonio Lopez de Santa Anna là một nhân vật có ảnh hưởng lớn đối với nền chính trị của México thời gian này. Năm 1836, ông thông qua Siete Leyes nhằm thể chế hóa chính phủ tập trung quyền lực tại México dẫn đến việc đình chỉ Hiến pháp 1824. Có ba vùng đất thuộc México đã nổi dậy đòi độc lập là Cộng hòa Texas, Cộng hòa Rio Grande và Cộng hòa Yucatán. México đã tái thu phục được Rio Grande và Yucatán nhưng đã thất bại trong việc chiếm lại Texas. Không chỉ vậy, Texas sau đó đã được sáp nhập vào Hoa Kỳ và những tranh chấp về đất đai, lãnh thổ với nước láng giềng phương Bắc đã làm bùng nổ cuộc chiến tranh Mỹ-México (1846-1848) với thất bại nặng nề thuộc về México. Năm 1848, Hiệp ước Guadalupe-Hidalgo được ký kết, theo đó México mất tới 1/3 diện tích lãnh thổ cho Hoa Kỳ.

Chán nản trước thất bại của tướng Santa Anna, một phong trào cải cách đã lan rộng tai México. Đây được gọi là thời kỳ 'La Reforma', với một hiến pháp mới được ban hành theo đó tái thành lập thể chế liên bang và lần đầu tiên giới thiệu về quyền tự do tôn giáo tại México.

Những năm 1860, México phải đối mặt với sự xâm lăng của nước Pháp. Công tước Ferdinand Maximilian của Áo (thuộc dòng họ Habsburg) được chọn để trở thành vua của Đế quốc México Thứ hai. Tuy nhiên chính thể phong kiến này cũng chỉ tồn tại được trong một thời gian ngắn ngủi. Năm 1867, Benito Juarez, một người da đỏ Zapotec đã tái khôi phục nền cộng hòa và trở thành tổng thống da đỏ đầu tiên của México. Ông được đánh giá là vị tổng thống vĩ đại nhất của México trong thế kỷ XIX.

Porfirio Díaz đã cai trị một cách độc tài đất nước México trong khoảng thời gian từ năm 1880 đến năm 1911. Giai đoạn này, được gọi là Porfiriato được biết đến với những thành tựu lớn của nền kinh tế México, khoa học, nghệ thuật phát triển song bên cạnh đó là sự bất bình đẳng trong thu nhập giữa người giàu và người nghèo và sự đàn áp về chính trị. Cuộc bầu cử giả mạo để tiếp tục nhiệm kỳ thứ năm của Diaz đã bị người dân phản ứng dữ dội, dẫn đến việc cuộc Cách mạng Mexico bùng nổ vào năm 1910. Hệ quả của cuộc cách mạng là một hiến pháp mới đã được ban hành vào năm 1917 và tiếp sau đó là một loạt những biến động trên chính trường México. Đất nước rơi vào cuộc nội chiến giữa các phe phái và nhiều nhân vật lãnh đạo quan trọng bị ám sát. Tình hình tương đối ổn định trở lại từ khi Đảng Cách mạng Quốc gia, về sau đổi tên là Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) lên nắm quyền vào năm 1929 và đóng vai trò quan trọng trên chính trường México suốt 71 năm sau đó.

Thời gian từ thập niên 1940 đến 1980 được đánh dấu bởi sự phát triển kinh tế vượt bậc của México và được các nhà sử học gọi là "El Milagro Mexicano", tức "Phép màu México". México đã có những cố gắng quan trọng trong việc quốc hữu hóa các tài sản của quốc gia như khoáng sản và dầu khí. Vào năm 1938, tổng thống Lázaro Cárdenas đã quyết định quốc hữu hóa tất cả các công ty khai thác dầu và buộc họ phải sáp nhập vào PEMEX, công ty dầu khí quốc doanh của México. Sự kiện này đã gây ra một cuộc khủng hoảng trong quan hệ ngoại giao giữa México với các nước tham gia khai thác tài nguyên tại đây. Kinh tế phát triển nhưng vẫn chưa đủ sức xóa hết những căng thẳng trong xã hội México, mà đỉnh cao là cuộc thảm sát Tlatelolco tại chính thủ đô México năm 1968.

Thời kỳ hoàng kim của kinh tế México kết thúc vào năm 1982 với một cuộc đại khủng hoảng. Giá dầu lửa, mặt hàng xuất khẩu chủ lực của México bị mất giá trầm trọng, tỉ lệ lãi suất tăng vọt và chính phủ México hoàn toàn bị vỡ nợ với những khoản nợ khổng lồ. Tiếp theo đó là một thời kỳ lạm phát kéo dài và México trở thành một quốc gia phá sản. México lại một lần nữa đối mặt với khủng hoảng kinh tế - tài chính lớn vào cuối năm 1994 với tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 1995 là -6,9%. Hiện nay tình hình kinh tế México đã có nhiều cải thiện quan trọng theo hướng tự do hóa thị trường, đồng thời liên kết với các bạn hàng lớn là Hoa Kỳ và Canada để phát triển trong NAFTA (Hiệp định Tự do Thương mại Bắc Mỹ). Tăng trưởng kinh tế dần đi vào ổn định và México đã trở thành một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Về chính trị, đã có một sự thay đổi lớn trên chính trường México trong cuộc bầu cử năm 2000. Lần đầu tiên sau 71 năm, Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) để mất chiếc ghế tổng thống vào tay Đảng Hành động Quốc gia (PAN) là ông Vicente Fox. Trong cuộc bầu cử năm 2006, PRI thậm chí còn bị tụt xuống thứ ba, sau khi bị Đảng Cách mạng Dân chủ (PRD) vượt lên. Sau 12 năm, vào 2012, Đảng PRI trở lại ghế Tổng thống với Enrique Peña Nieto, cựu thống đốc Bang Mexico trong giai đoạn 2005–2011. Tuy vậy, ông thắng chỉ với 38% đa số và không giành được thế đa số trong quốc hội.

Trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2018, thị trưởng Thành phố México là ông Andrés Manuel López Obrador đã giành thắng lợi. Andrés sẽ bắt đầu nhậm chức vào tháng 12 năm 2018.

Ca bệnh COVID-19 đầu tiên được xác nhận tại México vào tháng 2 năm 2020, và chương trình tiêm chủng COVID-19 tại México bắt đầu vào tháng 12 cùng năm. Claudia Sheinbaum, người kế nhiệm AMLO, đã giành chiến thắng áp đảo trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2024 và trở thành người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo đất nước. Bà tuyên thệ nhậm chức vào ngày 1 tháng 10 năm 2024.

=== Vị trí, giới hạn ===

Mexico là một quốc gia thuộc khu vực Bắc Mỹ. Phần lớn lãnh thổ của đất nước này nằm trên mảng kiến tạo Bắc Mỹ trong khi một phần nhỏ thuộc bán đảo Baja California thuộc địa mảng Thái Bính Dương và địa mảng Cocos. Về địa vật lý, phần lớn lãnh thổ Mexico thuộc về Bắc Mỹ, trong khi 12% lãnh thổ thuộc bán đảo Tehuantepec thuộc khu vực Trung Mỹ. Còn về mặt địa chính trị, Mexico được coi như một quốc gia Bắc Mỹ, cùng với Hoa Kỳ và Canada.

Tổng diện tích của Mexico 1.972.550 km² và Mexico là quốc gia có diện tích đứng hàng thứ 14 trên thế giới. Trong đó, Mexico còn tuyên bố chủ quyền đối với 6.000 km² đất thuộc các đảo và quần đảo tại Thái Bình Dương (đảo Guadalupe và quần đảo Revillagigedo), vịnh Mexico, biển Caribbean và vịnh California. Về phía bắc, Mexico chia sẻ đường biên giới dài 3.141 km với Hoa Kỳ. Dòng sông Río Bravo del Norte (ở Hoa Kỳ gọi là Rio Grande) là biên giới tự nhiên kéo dài từ Ciudad Juárez về phía đông đến vịnh Mexico. Ngoài ra còn có một số đường phân giới tự nhiên hoặc nhân tạo khác từ Ciudad Juárez về phía tây đến bờ Thái Bình Dương. Về phía nam, Mexico chia sẻ chung đường biên giới dài 871 km với Guatemala và 251 km với Belize.

Đất nước Mexico có địa hình chủ yếu là đồi núi. Nước này có 3 dãy núi chính và đều nằm dọc theo đường bờ biển của Mexico. Trong đó Siera Madre Occidental là dãy núi dài nhất, kéo dài tới 5000 km theo dọc bờ biển phía tây giáp Thái Bình Dương của nước này. Ở bờ biển phía đông có dãy núi Siera Madre Oriental dài 1350 km và vùng bờ biển phía nam có dãy Sierra Madre de Sur dài 1200 km. Nằm giữa những dãy núi này với đường bờ biển là các đồng bằng nhỏ và hẹp.

Cao nguyên Mexico chiếm một phần lớn diện tích trung tâm đất nước và nằm giữa hai dãy Siera Madrea Occidental và Siera Madre Oriental. Trong khi phía bắc cao nguyên Mexico có địa hình thấp hơn (trung bình khoảng 1100 m) với nhiều bồn địa thì phía nam cao nguyên địa hình lại cao hơn. Những thung lũng thuộc miền nam cao nguyên Mexico tập trung rất nhiều thành phố lớn như thành phố Mexico hay Guadalajara.

Mexico nằm trên một khu vực không ổn định, gần nơi tiếp giáp giữa hai địa mảng Cocos và Bắc Mỹ nền thường hay xảy ra những trận động đất và núi lửa phun trào. Ngọn núi lửa Orizaba (5636 m) là ngọn núi cao nhất tại Mexico và thứ ba tại Bắc Mỹ. Dãy núi lớn thứ ba tại Mexico là Sierra Nevada, hay được gọi là Vành đai núi lửa Mexico là một chuỗi các núi lửa chắn ngang đất nước Mexico theo chiều đông-tây. Dãy núi lớn thứ tư của Mexico là Sierra Madre del Sur nằm dọc theo bờ biển tây nam nước này.

Mexico có khoảng 150 con sông nhưng lượng nước phân bố không đồng đều trên toàn bộ lãnh thổ. Phần nhiều các con sông lớn đều chảy về phía đông vào vịnh Mexico và biển Caribbean.

Có thể nói, đường chí tuyến bắc đã phân chia lãnh thổ Mexico thành hai vùng khí hậu riêng biệt: nửa phía bắc chí tuyến có khí hậu ôn hòa còn nửa phía nam chí tuyến thì có điều kiện khí hậu phụ thuộc nhiều vào độ cao. Mexico là một đất nước có nhiều núi non trùng điệp và điều này đã khiến cho Mexico trở thành một trong những quốc gia có hệ thống khí hậu đa dạng nhất trên thế giới.

Ở nửa phía nam của đường chí tuyến, tại những vùng có độ cao không vượt quá 1000 m thì có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm quanh năm, với nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 24° - 28 °C, chênh lệch nhiệt độ giữa mùa hè và mùa đông không quá lớn, chỉ khoảng 5 °C. Trong khi đó, những vùng ở phía bắc đường chí tuyến của Mexico thì có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn, vào khoảng 20° - 24 °C với mùa hè nóng ẩm còn mùa đông thì lạnh và khô.

Thung lũng Mexico nằm ở phía nam đường chí tuyến là một khu vực tập trung nhiều khu vực đô thị lớn của đất nước, trong đó có thành phố Mexico. Khu vực này nằm ở độ cao trên 2000 m nên nhìn chung có khí hậu ôn hòa tương đối dễ chịu, nhiệt độ trung bình năm dao động trong khoảng 16° - 18 °C.

Nhiều vùng đất ở Mexico, đặc biệt là tại phía bắc đường chí tuyến thường có rất ít mưa, tạo nên một số vùng hoang mạc lớn tại đất nước này. Trong khi đó miền nam Mexico (đặc biệt là những vùng đồng bằng duyên hải như bán đảo Yucatan) thì lượng mưa thường đạt trên 2000 mm/năm.

Mexico được xếp là một trong 18 nước có mức độ đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới. Theo thống kê, Mexico có khoảng 200.000 loài sinh vật đã được phát hiện, chiếm từ 10-12% tổng số loài sinh vật trên Trái Đất. Đất nước này xếp thứ nhì thế giới về số lượng các loài bò sát (707 loài), sau Úc, và cũng là thứ nhì về số lượng động vật có vú (438 loài), thứ tư về số lượng lưỡng cư (290 loài) và thứ tư về số lượng các loài thực vật (khoảng 20.000 loài). Mexico cũng xếp thứ tư thế giới về sự đa dạng của hệ sinh thái cũng như của các loài sinh vật. Có khoảng 2500 loài nằm trong danh sách bảo vệ của chính phủ Mexico. Hiện Mexico đã thành lập Hệ thống Thông tin quốc gia về đa dạng sinh học nhằm nâng cao hiểu biết của người dân về thế giới sinh vật đa dạng của đất nước này.

Tại Mexico, có khoảng 170.000 km² được coi là khu vực bảo tồn tự nhiên, trong đó bao gồm 34 khu dự trữ sinh quyển, 64 công viên quốc gia cùng nhiều khu vực bảo vệ các loài thực vật và động vật quý hiếm khác.

Mexico là quê hương của nhiều loài thực vật có vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống hàng ngày. Sau khi phát hiện ra châu Mỹ, người châu Âu đã mang các loại cây trái này của châu Mỹ đi phổ biến khắp thế giới. Đó là các loài cây cacao (sản xuất chocolate), cà chua, ngô, vani, nhiều loại đậu và ớt cay khác nhau (trong đó có ớt Habanero).

Hợp chủng quốc México là một liên bang theo chế độ dân chủ đại diện và cộng hòa tổng thống, vận hành dựa trên Hiến pháp năm 1917. Hiến pháp quy định ba cấp chính quyền: liên bang, tiểu bang và đô thị.

Cơ quan lập pháp liên bang là Quốc hội Liên bang gồm hai viện: Thượng viện và Hạ viện. Quốc hội có quyền ban hành luật liên bang, tuyên chiến, quy định thuế, phê chuẩn ngân sách và các hiệp ước quốc tế, cũng như phê duyệt các bổ nhiệm ngoại giao. Quốc hội liên bang và các cơ quan lập pháp tiểu bang được bầu theo hệ thống bỏ phiếu song song, kết hợp giữa bầu cử theo đa số và đại diện tỷ lệ. Hạ viện có 500 ghế: 300 ghế bầu theo phương thức đa số ở các đơn vị bầu cử riêng biệt, và 200 ghế bầu theo tỷ lệ qua danh sách đảng đóng tại năm khu vực bầu cử toàn quốc. Thượng viện gồm 128 thượng nghị sĩ: 64 ghế bầu theo đa số, 32 ghế dành cho nhóm về nhì, và 32 ghế bầu theo đại diện tỷ lệ từ danh sách đảng toàn quốc.

Nhánh hành pháp do Tổng thống đứng đầu. Tổng thống vừa là nguyên thủ quốc gia vừa là người đứng đầu chính phủ, đồng thời là tổng tư lệnh quân đội. Tổng thống có quyền bổ nhiệm Nội các, chịu trách nhiệm thực thi luật pháp và có quyền phủ quyết các dự luật.

Nhánh tư pháp đứng đầu là Tòa án Tối cao. Các thẩm phán được Quốc hội sơ tuyển và được người dân bầu trực tiếp. Chín thẩm phán Tòa án Tối cao có nhiệm kỳ 12 năm. Cuộc bầu cử tư pháp đầu tiên diễn ra vào năm 2025. Tòa án Tối cao chịu trách nhiệm giải thích luật và xử lý các vụ việc thuộc thẩm quyền liên bang. Các cơ quan tư pháp khác bao gồm Tòa án Bầu cử Liên bang, các tòa án tập thể, tòa án đơn nhất và cấp quận.

Trong lịch sử chính trị México, có ba đảng đóng vai trò chủ đạo: Đảng Cách mạng Thể chế (PRI) – một đảng chính trị từng nắm quyền thống trị gần như tuyệt đối từ năm 1929 đến 2000; Đảng Hành động Quốc gia (PAN) – một đảng bảo thủ thành lập năm 1939; và Đảng Cách mạng Dân chủ (PRD) – một đảng cánh tả thành lập năm 1989. Phong trào Tái thiết Quốc gia (Morena), một đảng chủ nghĩa dân túy cánh tả, là đảng cầm quyền từ năm 2018 và tái đắc cử trong cuộc bầu cử năm 2024.

Ranh giới hành chính của México được hình thành từ thời thuộc địa. Sau khi giành độc lập năm 1821, các quốc gia Trung Mỹ tách khỏi México một cách hòa bình. Yucatán từng có thời gian là một nước cộng hòa độc lập. Texas ly khai trong Cách mạng Texas và việc bang này được Mỹ sáp nhập năm 1845 đã dẫn đến Chiến tranh Mỹ-México, khiến México mất một phần lớn lãnh thổ. Vụ chuyển nhượng lãnh thổ cuối cùng là Thương vụ Gadsden. Hiện nay, Hợp chúng quốc México là một liên bang gồm 31 tiểu bang tự do và có chủ quyền, cùng với thực thể Thành phố México. Mỗi tiểu bang có hiến pháp, quốc hội và cơ quan tư pháp riêng; người dân bầu trực tiếp thống đốc với nhiệm kỳ 6 năm và đại biểu quốc hội tiểu bang với nhiệm kỳ 3 năm.

Thành phố México là đơn vị đặc biệt trực thuộc liên bang. Trước đây, nơi này được gọi là Quận Liên bang với quyền tự trị hạn chế, nhưng từ năm 2016, thành phố đã trở thành một thực thể liên bang với hiến pháp và quốc hội riêng. Các tiểu bang được chia nhỏ thành các đô thị – đơn vị hành chính nhỏ nhất, đứng đầu là thị trưởng (presidente municipal) do người dân trực tiếp bầu ra.

Tổng thống thực hiện quan hệ ngoại giao của México thông qua Bộ Ngoại giao. Hiến pháp quy định các nguyên tắc của chính sách đối ngoại của México bao gồm tôn trọng luật pháp quốc tế và quyền bình đẳng, chủ quyền và độc lập của các dân tộc; không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia khác; và thúc đẩy an ninh chung thông qua sự tham gia tích cực vào các tổ chức quốc tế.

México là thành viên sáng lập của nhiều tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc, Tổ chức các quốc gia châu Mỹ, Tổ chức các bang Ibero-Mỹ, OPANAL và Cộng đồng các quốc gia Mỹ Latinh và Caribe. Năm 2008, México đóng góp hơn 40 triệu đô la Mỹ vào ngân sách thường xuyên của Liên Hợp Quốc.

México được công nhận là một cường quốc khu vực bởi sự góp mặt trong một số diễn đàn kinh tế lớn chẳng hạn như nhóm G8+5 và G-20.

Kể từ sau cuộc chiến tranh giành độc lập, quan hệ ngoại giao của México tập trung chủ yếu vào Hoa Kỳ, hàng xóm phía bắc của họ, và cũng là đối tác thương mại lớn nhất. . Tuy vậy trong thế kỷ 20 chính sách ngoại giao của México cũng đã nhiều lần đi ngược lại lợi ích của Mỹ, chẳng hạn như việc México hỗ trợ chính phủ cách mạng Cuba kể từ khi thành lập trong đầu những năm 1960, ngoài ra México cũng từng ủng hộ nhóm du kích Sandinista ở Nicaragua cuối những năm 1970, và các nhóm khủng bố cánh tả ở El Salvador những năm 1980. Sau khi lên nắm quyền, chính phủ của Felipe Calderón đã đặt trọng tâm hơn vào các mối quan hệ với các quốc gia Mỹ Latinh và vùng Caribê.

Quân đội México là lực lượng vũ trang chính quy của México dưới sự quản lý của Bộ Quốc phòng, gồm hai quân chủng Lục quân (bao gồm Lực lượng Không quân) và Hải quân. Tính đến năm 2024, Quân đội México ước tính có 220.000 quân nhân: 160.000 quân nhân Lục quân; 10.000 quân nhân Lực lượng Không quân; và 50,.000 quân nhân Hải quân, bao gồm khoảng 20.000 lính thủy quân lục chiến. Vệ binh Quốc gia ước tính có 110.000 thành viên. Ngân sách quốc phòng của México đạt 0,6% GDP vào năm 2023.

Từ thập niên 1990, quân đội México chuyển hướng trọng tâm hoạt động sang cuộc chiến chống ma túy, đòi hỏi phải nâng cấp nhiều loại vũ khí và hiện đại hóa quân đội. Hiện quân đội México vẫn còn duy trì một số cơ sở vật chất, hạ tầng để thử nghiệm và chế tạo vũ khí như trực thăng, tàu chiến hạng nặng, các loại súng cho quân đội. Những cơ sở này đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế địa phương. Trong những năm gần đây, do yêu cầu hiện đại hóa quân đội ngày càng cao nên México đã cải tiến các chương trình huấn luyện cũng như vũ trang, đồng thời trở thành một nhà cung cấp vũ khí cho cả quân đội trong nước và các nước khác.

Trong lịch sử, México duy trì lập trường trung lập trong các cuộc xung đột quốc tế, ngoại trừ trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Trong những năm gần đây, một số đảng đã đề xuất sửa đổi Hiến pháp để cho phép Quân đội México hợp tác với Liên Hợp Quốc trong các hoạt động gìn giữ hòa bình hoặc viện trợ quân sự những quốc gia khác nếu có yêu cầu.

Cảnh sát Liên bang México đã bị giải thể vào năm 2019 theo một sửa đổi hiến pháp dưới thời Tổng thống López Obrador, được thay thế bằng Vệ binh Quốc gia—một lực lượng hiến binh quốc gia được thành lập từ các đơn vị của Cảnh sát Liên bang, Cảnh sát Quân sự và Cảnh sát Hải quân. Tính đến năm 2022, Vệ binh Quốc gia có khoảng 110.000 nhân sự. López Obrador ngày càng sử dụng lực lượng quân đội nhiều hơn để thực thi pháp luật trong nước, đặc biệt là trong cuộc chiến chống lại các tập đoàn ma túy. Nhiều vụ lạm quyền nghiêm trọng đã được báo cáo trong các hoạt động an ninh tại miền nam, các cộng đồng bản địa và khu dân cư nghèo ở đô thị. Ủy ban Nhân quyền Quốc gia có rất ít tác động trong việc thay đổi thực trạng này; họ chủ yếu tập trung vào việc ghi nhận sự việc nhưng thất bại trong việc sử dụng quyền hạn của mình để công khai lên án các quan chức lờ đi các kiến nghị. Phần lớn người dân México có niềm tin thấp vào cảnh sát hoặc hệ thống tư pháp, dẫn đến việc ít tội phạm được trình báo. Nhiều cuộc biểu tình công khai đã diễn ra để phản đối điều được xem là văn hóa miễn trừ trách nhiệm.

México đã công nhận đầy đủ hôn nhân đồng giới từ năm 2022, và các luật chống phân biệt đối xử dựa trên xu hướng tính dục đã tồn tại từ năm 2003. Tuy nhiên, tội phạm thù ghét đối với cộng đồng LGBT vẫn là một vấn đề nhức nhối. Các vi phạm quyền con người khác bao gồm bắt cóc cưỡng bức, ngược đãi người di cư, giết người ngoài vòng pháp luật, bạo lực giới, và các vụ tấn công nhắm vào nhà báo cùng những người bảo vệ nhân quyền. Theo báo cáo năm 2020 của BBC, khoảng 10,7 triệu hộ gia đình México có ít nhất một thành viên là nạn nhân của tội phạm.

México là một liên bang gồm 31 bang và Thành phố México. Mỗi bang có hiến pháp, nghị viện và hệ thống tư pháp riêng. Thống đốc bang được bầu trực tiếp với nhiệm kỳ sáu năm, nhiệm kỳ của mỗi khóa nghị viện bang là ba năm. Thành phố México là một đơn vị hành chính đặc biệt của toàn bộ liên bang, nguyên được gọi là Đặc khu Liên bang. Từ năm 2016, Thành phố México được cấp quy chế tương tự một bang với hiến pháp, nghị viện riêng và được phân quyền tự trị ở mức độ cao hơn. Mỗi bang được chia thành các đô thị, là đơn vị hành chính thấp nhất của México. Thị trưởng hoặc chủ tịch đô thị (presidente municipal) là người đứng đầu đô thị, được bầu trực tiếp theo hệ thống đầu phiếu đa số tương đối.

Mexico là một nền kinh tế thị trường hỗn hợp và được xếp vào nhóm các quốc gia có thu nhập trung bình trên. Đây là nền kinh tế lớn thứ 15 thế giới dựa trên GDP và đồng thời cũng là một trong những nước có thu nhập bình quân cao nhất khu vực Mỹ Latinh, tuy nhiên vẫn còn kém xa so với các nước Bắc Mỹ. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, thu nhập bình quân đầu người của Mexico là 9,452 USD (danh nghĩa) trong năm 2016, đứng thứ nhì khu vực Mỹ Latinh (sau Brasil) còn nếu theo sức mua tương đương thì thu nhập của Mexico là 19,519 USD, đứng thứ nhất.

Sau cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng năm 1994, Mexico đã phục hồi một cách ấn tượng nền kinh tế bằng cách xây dựng một nền kinh tế đa dạng và hiện đại. Cơ sở hạ tầng được cải thiện đã nâng cao chất lượng hoạt động của các bến cảng, đường sá, mạng lưới điện, viễn thông, hàng không đảm bảo cho sự phát triển kinh tế. Dầu lửa vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Mexico và mang lại một nguồn ngoại tế lớn cho nền kinh tế nước này. Sau khi phải trải qua suy thoái trong năm 2001, nền kinh tế của đất nước đã hồi phục và đạt mức tăng trưởng lần lượt là 4.2, 3.0 và 4.8% trong các năm 2004, 2005 và 2006, mặc dù con số này vẫn bị coi là thấp so với mức tăng trưởng tiềm năng của Mexico. Sau cuộc đại suy thoái 2008–2009, nền kinh tế đã đạt mức tăng trưởng trung bình là 3.32 % mỗi năm kể từ năm 2010 đến năm 2014. Năm 2017, nền kinh tế Mexico đạt mức tăng trưởng là 2.0%. Với dân số đông và một nền kinh tế phát triển năng động và vững chắc, Mexico được dự báo có thể sẽ trở thành một trong 5 cường quốc kinh tế thế giới vào năm 2050 theo thứ tự lần lượt là Trung Quốc, Mỹ, Ấn Độ, Brasil và Mexico.

Theo Ngân hàng Thế giới, tỉ lệ nghèo đói tại Mexico đã giảm từ 24,2% xuống 17,6% trong khoảng 2000-2004. Tuy nhiên theo số liệu thống kê của CONEVAL thì từ năm 2006 đến 2010, tỷ lệ dân số sống trong cảnh nghèo đói tăng từ 18% -19% lên 46% (52 triệu người). Đến năm 2017, Ngân hàng thế giới ước tính có tới 42.3% dân số Mexico sống trong nghèo đói. Ngoài ra sự bất bình đẳng trong thu nhập của người dân Mexico cũng là một vấn đề lớn đối với nước này. Sự chênh lệch giàu nghèo, phản ánh qua chỉ số Gini cao của Mexico có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng về xã hội và kinh tế. Trong Báo cáo về Chỉ số Phát triển Con người của Liên Hợp Quốc năm 2004, một số quận tại trung tâm thành phố Mexico như quận Benito Juarez, hay quận San Pedro Carza Garcia thuộc bang Nueva Leon có mức thu nhập cũng như điều kiện y tế, giáo dục ngang với bình quân của các nước phát triển như Đức và New Zealand. Trong khi đó, quận Metlatonoc thuộc bang Guerrero có chỉ số HDI ngang với Syria, một nước thu nhập trung bình dưới.

Mexico có ngành công nghiệp điện tử lớn thứ sáu thế giới, xếp sau Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Quốc gia này cũng là nước xuất khẩu thiết bị điện tử sang Hoa Kỳ lớn thứ hai với giá trị xuất khẩu đạt 71 tỷ USD vào năm 2011. Trong giai đoạn từ năm 2002 đến 2012, kim ngạch xuất khẩu hàng điện tử của nước này đã tăng 73%. Ngành sản xuất giá trị gia tăng, bao gồm cả lĩnh vực điện tử, chiếm 18% tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Mexico là quốc gia sản xuất nhiều ô tô nhất tại khu vực Bắc Mỹ. Ngành công nghiệp này tập trung sản xuất các linh kiện có hàm lượng công nghệ cao và tích cực tham gia vào hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). "Big Three" (gồm General Motors, Ford và Chrysler) đã duy trì hoạt động tại Mexico từ thập niên 1930, trong khi Volkswagen và Nissan bắt đầu xây dựng các nhà máy của họ từ thập niên 1960. Riêng tại Puebla, có tới 70 nhà máy sản xuất linh kiện công nghiệp tập trung xung quanh tổ hợp của Volkswagen. Vào năm 2016, Kia đã khánh thành một nhà máy trị giá 1 tỷ USD tại bang Nuevo León, và Audi cũng đưa vào vận hành một nhà máy lắp ráp tại Puebla cùng năm đó. Hiện tại, BMW, Mercedes-Benz và Nissan đều đang trong quá trình xây dựng thêm nhà máy. Ngành sản xuất ô tô nội địa có sự góp mặt của DINA S.A., đơn vị chuyên chế tạo xe buýt và xe tải từ năm 1962, cùng hãng xe mới Mastretta với dòng sản phẩm xe thể thao hiệu năng cao Mastretta MXT.

Mặc dù nhiều tổ chức quốc tế có chung nhận định và xếp Mexico vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao hoặc quốc gia có tầng lớp trung lưu đông đảo, Hội đồng Quốc gia Đánh giá Chính sách Phát triển Xã hội Mexico (CONEVAL) lại báo cáo rằng một bộ phận lớn dân số nước này vẫn đang sống trong cảnh nghèo đói. Từ năm 2008 đến năm 2010, tỷ lệ nghèo đói tại đây đã tăng từ 44,5% lên 46,2% (tương đương tăng từ 48,8 triệu lên 52 triệu người). Mặc dù vậy, Viện Thống kê và Địa lý Quốc gia Mexico (INEGI) báo cáo vào năm 2025 rằng tỷ lệ nghèo đói giai đoạn 2018–2024 đã giảm 12,3%, từ 41,9% xuống còn 29,6% (giảm từ 51,9 triệu xuống 38,5 triệu người). Trong đó, tỷ lệ nghèo cùng khổ giảm từ 7% xuống 5,3% (từ 8,7 triệu xuống 7 triệu người). Tuy nhiên, số người không thể tiếp cận dịch vụ y tế lại tăng mạnh từ 16,2% lên 34,2% (đạt mức 44,5 triệu người). Một số chuyên gia đã bày tỏ sự hoài nghi về tính chính xác của các số liệu giảm nghèo này. Theo chuẩn nghèo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) — quy định là tỷ lệ dân số có thu nhập từ 60% trở xuống so với mức thu nhập trung vị toàn quốc — thì có tới 20% dân số Mexico sống dưới chuẩn nghèo vào năm 2019.

Trong số các quốc gia thuộc khối OECD, Mexico có mức độ bất bình đẳng giữa nhóm nghèo cùng khổ và nhóm giàu có cao thứ hai thế giới, chỉ sau Chile. Nhóm 10% dân số có thu nhập thấp nhất chỉ nắm giữ 1,4% nguồn lực của quốc gia, trong khi nhóm 10% giàu nhất lại nắm giữ tới 36%. Khối OECD lưu ý rằng ngân sách dành cho xóa đói giảm nghèo và phát triển xã hội của Mexico chỉ bằng khoảng một phần ba mức trung bình của toàn khối. Thực trạng này cũng được phản chiếu qua tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh tại Mexico khi cao gấp ba lần mức trung bình của OECD, trong khi tỷ lệ biết chữ của nước này nằm ở mức trung bình. Theo một báo cáo năm 2008, thu nhập bình quân tại khu vực thành thị của Mexico đạt 27.000 USD, nhưng tại các vùng nông thôn cách đó không xa, con số này chỉ là 8.000 USD. Mức lương tối thiểu theo ngày được điều chỉnh hàng năm; vào năm 2026, mức này được ấn định là 315,04 peso Mexico (tương đương 17,20 USD) và đạt 440,87 peso tại vùng biên giới phía bắc đất nước, giúp mức lương tối thiểu của nước này tương đương với Costa Rica, Uruguay và Chile. Đây là một bước tăng trưởng nhanh chóng nếu so với mức chỉ 88 peso vào năm 2018.

Mexico đã ký Hiệp định Tự do Thương mại (FTA) với hơn 40 quốc gia trong đó có Hoa Kỳ, Nhật Bản, Liên minh châu Âu, các nước Trung Mỹ và Nam Mỹ. Khoảng 90% mậu dịch của Mexico có FTA. Đối tác thương mại chủ yếu của Mexico là hai nước bạn hàng Bắc Mỹ thuộc khối NAFTA, chiếm tới 90% mặt hàng xuất khẩu và 55% nhập khẩu của nước này. Trong nền kinh tế Mexico, nông nghiệp chiếm 4%, công nghiệp chiếm 26,5% và dịch vụ chiếm 69,5%. Các mặt hàng xuất khẩu chú yếu của Mexico là dầu mỏ, hàng gia công, rau quả, vải, cà phê, bạc. Còn các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là máy móc, thiết bị, phương tiện giao thông.

Du lịch cũng là một nguồn thu ngoại tệ lớn của Mexico. Mỗi năm đất nước Mexico đón tiếp hơn 20 triệu lượt khách du lịch nước ngoài và là quốc gia duy nhất tại khu vực Mỹ Latinh có mặt trong top 25 nước điểm đến du lịch của thế giới. Du lịch Mexico nổi tiếng với những tàn tích từ thời các nền văn minh cổ xưa của châu Mỹ, các công trình văn hóa lịch sử cũng như các bãi biển đẹp dọc theo hai bên bờ biển của nước này. Năm 2017, Mexico đứng thứ 6 thế giới về lượng khách du lịch đến tham quan

Ngành công nghiệp viễn thông Mexico phần lớn do Telmex (Teléfonos de México) chi phối; đây từng là doanh nghiệp độc quyền thuộc sở hữu nhà nước trước khi được tư nhân hóa vào năm 1990. Đến năm 2006, Telmex đã mở rộng phạm vi hoạt động sang Colombia, Peru, Chile, Argentina, Brazil, Uruguay và Hoa Kỳ. Các đơn vị kinh doanh khác trong ngành bao gồm Axtel, Maxcom, Alestra, Marcatel và AT&T Mexico. Do đặc điểm địa hình đồi núi phức tạp của Mexico, chi phí lắp đặt mạng lưới điện thoại cố định tại các vùng núi xa xôi rất đắt đỏ. Hệ quả là tỷ lệ phổ cập điện thoại cố định trên đầu người tại đây khá thấp so với các nước Mỹ Latinh khác, chỉ ở mức 52%. Tuy nhiên, có tới 81% hộ gia đình Mexico đã được kết nối Internet và 81% người dân từ 6 tuổi trở lên sở hữu điện thoại di động. Mạng lưới di động sở hữu lợi thế lớn nhờ khả năng phủ sóng mọi khu vực với chi phí rẻ hơn; tổng số thuê bao di động tại nước này hiện ước tính đạt 97 triệu thuê bao, cao gần gấp đôi so với số điện thoại cố định. Ngành viễn thông chịu sự quản lý của chính phủ thông qua Ủy ban Viễn thông Liên bang (Cofetel).

Hệ thống vệ tinh nội địa của Mexico hiện đang vận hành 120 trạm mặt đất. Quốc gia này cũng sở hữu mạng lưới chuyển tiếp vô tuyến vi ba sâu rộng cùng việc ứng dụng rộng rãi cáp quang và cáp đồng trục. Các vệ tinh của Mexico do Satélites Mexicanos (Satmex) vận hành. Đây là một doanh nghiệp tư nhân hàng đầu tại Mỹ Latinh, chuyên cung cấp dịch vụ cho cả khu vực Bắc và Nam Mỹ.