Phần Lan

Tên gọi "Phần Lan" trong tiếng Việt bắt nguồn từ tiếng Trung Quốc. Trong tiếng Anh, Phần Lan được gọi là "Finland". Bằng tiếng Trung, "Fin-land" được phiên âm là “芬蘭” (pinyin: "Fēn lán"). “芬蘭” có âm Hán Việt là “Phân Lan”. Do "Phân" là từ tế nhị, “Phân Lan” trong tiếng Việt được gọi chệch thành “Phần Lan”.

Nguồn gốc xa xưa của tên gọi Phần Lan (Finland) được cho là bắt nguồn từ 3 tảng đá khắc chữ Rune (hệ thống chữ cái của người Bắc Âu từ thế kỉ I đến giữa thời Trung Cổ). 2 tảng đá được tìm thấy ở Uppland, một vùng nhỏ thuộc Thuỵ Điển, và trên 2 tảng này có khắc chữ finlonti (U 582). Tảng đá thứ 3 được tìm thấy ở Gotland, khu biển Ban-tích (Baltic Sea). Trên tảng này có khắc từ Finlandi (G319) và có từ thế kỷ 13.

Khoảng thế kỷ 1, người Phần Lan ở Estonia đến định cư ở các vùng phía Nam và đến khoảng năm 800 thì mở rộng đến vùng Karelia, nơi đã xuất hiện những cư dân khác gốc Phần Lan-Ugria, từ phía Đông đến lập nghiệp. Họ buôn bán lông thú rất phát đạt đến khi bị dân Viking cạnh tranh dần khắp vùng phía Nam. Khoảng năm 1150, vua Erik IX của Thụy Điển tiến hành một cuộc Thập tự chinh nhằm vào những người Phần Lan vô thần.

Cuộc chinh phục Phần Lan của Thụy Điển bắt đầu từ thế kỷ 12 và kết thúc vào năm 1634. Trong cuộc cải cách tôn giáo ở thế kỷ 18, phần lớn người Phần Lan theo giáo phái của Martin Luther. Nga xâm lược phần lớn lãnh thổ của Phần Lan vào năm 1809.

Sau Chiến tranh Nga – Thụy Điển (1808–1809), Phần Lan trở thành một đại công quốc tự trị thuộc Đế quốc Nga theo quyết định của Nghị viện Porvoo. Phần Lan là một lãnh thổ của Nga cho đến năm 1917. Năm 1812, Aleksandr I sáp nhập tỉnh Vyborg của Nga vào Đại công quốc Phần Lan. Năm 1854, bờ biển Phần Lan và Åland bị hải quân Anh và Pháp ném bom trong Chiến tranh Åland, phát sinh từ Chiến tranh Krym của Đế quốc Nga.

Phần Lan hoàn toàn độc lập vào năm 1917.

Ngày 23 tháng 8 năm 1939, Liên Xô và Đức Quốc Xã ký Hiệp ước Xô-Đức, chia cắt châu Âu thành hai vùng ảnh hưởng. Liên Xô phát động Chiến tranh Liên Xô – Phần Lan vào ngày 30 tháng 11 năm 1939 nhằm sáp nhập Phần Lan. Vào đầu cuộc chiến, Iosif Stalin thành lập Cộng hòa Dân chủ Phần Lan như một chính phủ bù nhìn để tiếp quản lãnh thổ Phần Lan. Hành vi xâm lược của Liên Xô bị quốc tế lên án và khiến Liên Xô bị Hội Quốc Liên trục xuất. Hồng quân bại trận trong nhiều trận chiến, tiêu biểu là Trận Suomussalmi. Sau hai tháng chịu tổn thất nặng nề về người và vật chất, lực lượng Liên Xô bắt đầu tiến công vào tháng 2 và chiếm Vyborg (tiếng Phần Lan: Viipuri) vào tháng 3. Ngày 12 tháng 3 năm 1940, Phần Lan ký Hòa ước Moskva, buộc phải nhượng lại 9% lãnh thổ cho Liên Xô. Từ năm 1939 đến 1944, khoảng 400.000 người phải sơ tán khỏi Karelia.

Tháng 6 năm 1941, Phần Lan liên minh với Đức Quốc Xã và phát động Chiến tranh Tiếp diễn sau khi Đức Quốc Xã xâm lược Liên Xô, với mục tiêu tái chiếm những lãnh thổ đã phải nhượng lại cho Liên Xô. Lực lượng phần Lan chiếm đóng Đông Karelia từ năm 1941 đến năm 1944 và hỗ trợ Lục quân Đức trong Trận Leningrad. Mùa hè năm 1944, Liên Xô phát động chiến dịch Vyborg–Petrozavodsk, tái chiếm Đông Karelia nhưng bị Phần Lan đẩy lùi trong Trận Tali–Ihantala. Thế bế tắc giữa hai bên khiến Phần Lan ký Hiệp định đình chiến Moskva. Trong Chiến tranh Lapland giai đoạn 1944–1945, Phần Lan giao tranh với quân Đức đang rút lui ở miền bắc Phần Lan.

Sau hai cuộc chiến, Phần Lan buộc phải nhượng lại 12% lãnh thổ, bao gồm thành phố lớn thứ hai là Vyborg và cảng không đóng băng là Liinakhamari, đồng thời mất 20% năng lực công nghiệp. 97.000 quân nhân Phần Lan tử trận và Phần Lan buộc phải bồi thường Liên Xô 300 triệu đô la Mỹ theo giá năm 1938, sau đó được giảm xuống 226,5 triệu đô la Mỹ. Tuy nhiên, Phần Lan không bị Liên Xô chiếm đóng và vẫn duy trì nền độc lập. Phần Lan và Vương quốc Anh là hai nước châu Âu duy nhất tham chiến trong Chiến tranh thế giới thứ hai mà không bao giờ bị chiếm đóng.

Trong những thập kỷ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Đảng Cộng sản Phần Lan có ảnh hưởng mạnh trên chính trường Phần Lan. Ngoài ra, Liên Xô buộc Phần Lan phải từ chối nhận viện trợ của Kế hoạch Marshall. Tuy nhiên, Hoa Kỳ bí mật viện trợ Phần Lan và ủng hộ Đảng Dân chủ Xã hội Phần Lan nhằm duy trì độc lập Phần Lan.

Trong Chiến tranh Lạnh, Phần Lan có chính sách đối ngoại trung lập. Hiệp ước Phần Lan - Liên Xô năm 1948 công nhận lập trường trung lập của Phần Lan. Từ năm 1956, Tổng thống Urho Kekkonen phụ trách toàn bộ quan hệ đối ngoại với Liên Xô. Chính phủ Phần Lan né tránh những chính sách, tuyên bố có thể bị diễn giải là chống Liên Xô, được báo chí Tây Đức gọi là "Phần Lan hóa".

Các chính sách kinh tế vĩ mô sai lầm, một cuộc khủng hoảng ngân hàng, sự sụp đổ của đối tác thương mại lớn nhất là Liên Xô và một cuộc suy thoái kinh tế toàn cầu khiến nền kinh tế Phần Lan rơi vào suy thoái nghiêm trọng vào đầu thập niên 1990. Nền kinh tế bắt đầu phục hồi sau năm 1993 và tăng trưởng đều đặn trong hơn một thập kỷ. Phần lớn tăng trưởng kinh tế vào cuối thập niên of 1990 là nhờ thành công của Nokia. Sau khi Liên Xô giải thể, Phần Lan bắt đầu hội nhập sâu rộng hơn với phương Tây. Phần Lan gia nhập Liên minh châu Âu vào năm 1995 và Khu vực đồng euro vào năm 1999.

Sau khi Nga xâm lược Ukraina vào năm 2022, dư luận Phần Lan chuyển sang ủng hộ mạnh gia nhập NATO. Trước tháng 2 năm 2022, các cuộc thăm dò ý kiến cho thấy đa số dân số Phần Lan phản đối gia nhập NATO; đến tháng 4 năm 2022, tuyệt đại đa số dân số ủng hộ gia nhập NATO. Ngày 11 tháng 5 năm 2022, Phần Lan ký một hiệp ước an ninh chung với Vương quốc Anh. Ngày 12 tháng 5, Tổng thống và Thủ tướng Phần Lan tuyên bố muốn gia nhập NATO "không chậm trễ". Ngày 17 tháng 5, Quốc hội Phần Lan biểu quyết 188–8 tán thành Phần Lan gia nhập NATO. Phần Lan trở thành một nước thành viên NATO vào ngày 4 tháng 4 năm 2023.

Phần Lan nằm ở phía Bắc châu Âu giữa vĩ tuyến 60° và 70°. Một phần tư lãnh thổ là nằm phía bắc của Vòng Bắc Cực (vĩ tuyến 66°33' Bắc). Các nước láng giềng của Phần Lan là Thụy Điển, Na Uy, Nga và Estonia. Phần Lan thuộc Bắc Âu. Gần 1/3 lãnh thổ của Phần Lan nằm ở phía bắc vành đai Bắc cực. Hồ chiếm 1/10 diện tích của Phần Lan (tổng số khoảng 188.000 hồ). Hồ lớn nhất là hồ Saimaa rộng hơn 4.400 km². Phần Lan có 179.000 đảo khác nhau. Vào mùa đông, vịnh Bothnia ở phía Tây và Vịnh Phần Lan ở phía Nam đóng băng, ở các cảng phải sử dụng tàu phá băng. Đất của Phần Lan là đất băng giá. Trừ khu vực núi cao có đỉnh tới 1.342 m ở phía Tây Bắc, phần lớn diện tích còn lại của Phần Lan là đất thấp.

Khí hậu Phần Lan mùa hè ấm, mùa đông dài và rất lạnh, nhất là ở phía bắc. Khí hậu Phần Lan có sự khác biệt rõ rệt vào mùa đông và mùa hè, nhiệt độ trung bình hằng năm tại thủ đô Helsinki khoảng 5,3 °C. Nhiệt độ cao nhất vào ban ngày ở miền Nam của Phần Lan đôi khi cũng lên tới 25 °C. Vào mùa đông, nhất là vào những tháng 1, tháng 2, nhiệt độ thông thường là -20 °C. Phía cực bắc của Phần Lan, dưới vòng Bắc Cực, vào mùa hè có đợt Mặt trời không lặn trong khoảng 73 ngày, đó là những ngày "hè đêm trắng", còn vào mùa đông Mặt Trời không mọc trong 51 ngày liền.

Phần Lan là một nước cộng hòa đại nghị. Hiến pháp Phần Lan hiện hành có hiệu lực vào ngày 1 tháng 3 năm 2000. Về cơ bản, hiến pháp đảm bào các quyền công dân, mọi người bình đẳng trước pháp luật. Quyền lực tối cao nằm trong tay người dân, mà quốc hội là đại diện.

Quốc hội Phần Lan là cơ quan lập pháp đơn viện, gồm 200 nghị sĩ được bầu theo hình thức phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ 4 năm. Quốc hội bầu thủ tướng, sau đó được tổng thống bổ nhiệm vào nội các. Sau cuộc bầu cử quốc hội ngày 19 tháng 4 năm 2015, các ghế trong quốc hội được phân chia như sau:

Tổng thống Phần Lan là nguyên thủ quốc gia, được bầu với nhiệm kỳ sáu năm. Kể từ năm 1991, tổng thống không được giữ chức vụ quá hai nhiệm kỳ liên tiếp. Tổng thống phải là người Phần Lan. Các đảng có ít nhất một ghế trong Quốc hội có quyền đề cử tổng thống. Người nào thu thập được ít nhất 20.000 chữ ký cũng có quyền tự ứng cử tổng thống. Tổng thống bổ nhiệm bộ trưởng theo đề nghị của thủ tướng. Trong vài thập kỷ qua, quyền lực của tổng thống đã bị thu hẹp. Trong bản sửa đổi hiến pháp, có hiệu lực vào năm 1991 hoặc 1992 cùng với một hiến pháp mới được soạn thảo năm 2000, được sửa đổi vào năm 2012, chức vụ tổng thống dần dần trở thành một nhân vật mang tính nghi thức. Nhiều tổng thống đã từng là thủ tướng trước khi tiếp nhận chức tổng thống.

Thủ tướng Phần Lan là người đứng đầu chính phủ. Thủ tướng đương nhiệm là Petteri Orpo, nhậm chức kể từ ngày 20 tháng 6 năm 2023.

Rút ra được những bài học kinh nghiệm từ quá khứ của lịch sử, trong nhiều thập kỷ qua, Phần Lan theo đuổi đường lối đối ngoại trung lập; giữ cân bằng trong quan hệ với các nước lớn, các khối; không tham gia các khối quân sự; ủng hộ và thúc đẩy cho các hoạt động vì hoà bình, giải trừ quân bị, làm giảm căng thẳng tình hình quốc tế; ủng hộ đối thoại giữa các nước và khu vực.

Năm 2008, Phần Lan là chủ tịch Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu. Phần Lan là thành viên tích cực của Liên minh châu Âu, ưu tiên quan hệ với các nước láng giềng như các nước Bắc Âu, Nga và các nước ở vùng biển Baltic. Mới đây, Phần Lan thông qua Hiệp ước Lisboa. Hiện nay, Phần Lan đang tham gia vào chương trình Đối tác vì Hoà bình với NATO và Phần Lan gia nhập NATO vào ngày 4 tháng 4 năm 2023 . Chính phủ Phần Lan cũng chú trọng phát triển quan hệ với châu Á, nhất là với các nền kinh tế đang nổi lên để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Phần Lan thâm nhập thị trường, phát triển hoạt động đầu tư kinh doanh. Phần Lan gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 1950; Liên Hợp Quốc và Hội đồng Bắc Âu năm 1955; Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế năm 1969; liên kết với Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu năm 1961 và trở thành thành viên đầy đủ năm 1986; ký Hiệp định Tự do thương mại với Cộng đồng Kinh tế châu Âu năm 1973. Phần Lan gia nhập Liên minh châu Âu từ ngày 1 tháng 1 năm 1995 và EMU từ 1 tháng 1 năm 1999. Ngoài ra, Phần Lan cũng là thành viên Quỹ tiền tệ Quốc tế và nhiều ngân hàng phát triển như Ngân hàng Phát triển châu Á. Sau khi Nga xâm lược Ukraine năm 2022, Phần Lan xin gia nhập NATO.

Phần Lan được chia thành 18 vùng (maakunta, landskap). Chính quyền vùng gồm hội đồng vùng, là diễn đàn hợp tác cho các đô thị của một khu vực. Nhiệm vụ chính của chính quyền vùng là quy hoạch vùng và phát triển doanh nghiệp, giáo dục. Ngoài ra, các dịch vụ y tế công cộng thường được tổ chức trên cơ sở các vùng. Hiện tại, vùng duy nhất tổ chức bầu cử phổ thông hội đồng là Kainuu. Hội đồng vùng khác được bầu bởi các hội đồng thành phố, mỗi đô thị cử đại diện theo tỷ lệ dân số của nó.